6-sinf geografiya VIII bob. Yevrosiyo ⏱ 4 daqiqa o'qish

Yevrosiyoning geologik tuzilishi, foydali qazilmalari va relyefi

Qadimgi platformalar va turli yoshdagi burmali mintaqalar; Alp-Himolay va Tinch okean seysmik mintaqalari, vulqon va zilzilalar; Hindiston plitasi va Himolayning paydo bo'lishi; foydali qazilmalar; tog'lar, tog'liklar va tekisliklar.

Materik qanday «yig'ilgan»?

Yevrosiyo — eng murakkab tuzilgan materik. Uning asosida bir nechta qadimgi platformalar yotadi: Sharqiy Yevropa, Sibir, Xitoy-Koreya, Janubiy Xitoy. Ularni turli davrlarda hosil bo'lgan burmali mintaqalar tutashtirib turadi. Janubdagi Arabiston va Hindiston platformalari esa bir paytlar Gondvana tarkibida bo'lgan va keyinroq Yevrosiyoga kelib qo'shilgan.

Mezozoy erasida Lavraziya bo'linib, Yevrosiyo Shimoliy Amerikadan ajralgan. Hindiston plitasi Afrika yaqinidan shimolga suzib kelib, taxminan 50 mln yil oldin Yevrosiyoga to'qnashdi — natijada Yer sharidagi eng baland tog'lar — Himolay va Tibet tog'ligi ko'tarildi.

🏔 Himolay qanday paydo bo'lgan?
Surgichni suring: 70 mln yil oldin Hindiston Afrika yaqinidagi alohida orol-materik edi. U shimolga suzib kelib, Yevrosiyoga «urildi».
Tetis okeani HINDISTON Himolay YEVROSIYO AFRIKA
70 mln yil oldin hozir

Zilzila va vulqonlar

Yevrosiyoda Yer po'stining ikkita faol mintaqasi bor: Alp-Himolay va Tinch okean «olovli halqasi». Bu yerlarda litosfera plitalari hamon to'qnashmoqda, shuning uchun harakatdagi vulqonlar ko'p va kuchli zilzilalar bo'lib turadi. Italiyada Etna va Vezuviy, Kamchatkada Klyuchi Sopkasi (4750 m — Yevrosiyoning eng baland harakatdagi vulqoni), Yaponiyada Fudziyama, Indoneziyada esa 100 dan ortiq harakatdagi vulqon bor.

Kuchli zilzilalar bizning o'lkamizda ham bo'lgan: Ashxobod (1948), Toshkent (1966). Okean tubidagi zilzilalar halokatli sunamilarni keltirib chiqaradi: 2004-yilda Sumatra yaqinidagi zilzila Hind okeani sohillarida, 2011-yilda esa Yaponiyada ulkan sunami hosil qildi.

Foydali qazilmalar

Yevrosiyo foydali qazilmalarga juda boy.

  • Rudali qazilmalar magmatik va metamorfik jinslarda: temir rudalari — Kursk magnit anomaliyasi, Shvetsiya, Xitoyning shimoli-sharqi, Hindiston; oltin — Sibir va O'zbekiston (Muruntov — dunyodagi eng yirik oltin konlaridan biri); mis — Olmaliq, Qozog'iston; qalay va volfram — Janubiy Xitoy va Malayziya; olmos — Yoqutiston va Hindiston; qimmatbaho toshlar — Shri-Lanka, Myanma, Ural.
  • Cho'kindi qazilmalar platformalar va tog' oldi botiqlarida: neft va gaz — Fors qo'ltig'i (dunyodagi eng boy neft havzasi), G'arbiy Sibir, Kaspiybo'yi; toshko'mir — Xitoy, Kuzbass, Donbass. Neft va gaz zaxiralari bo'yicha Yevrosiyo barcha materiklardan oldinda.

Relyefi

Yevrosiyoning o'rtacha balandligi ~840 m — bu Antarktidadan keyin ikkinchi o'rin. Materikning qariyb yarmini tog'lar va tog'liklar egallaydi.

  • Keksa tog'lar — Ural, Skandinaviya, Qozog'iston past tog'lari: yemirilib, pasayib ketgan.
  • Yoshargan tog'lar — Tyanshan, Oltoy, Sayan: qadimgi tog'lar keyinroq qayta ko'tarilgan.
  • Yosh tog'lar — Alp, Karpat, Kavkaz, Pomir, Hindukush, Kopetdog', Himolay: hozir ham ko'tarilmoqda.
  • Tog'liklar — Tibet (o'rtacha balandligi 4–5 km, «dunyoning tomi»), Eron, Arabiston, Dekan, O'rta Sibir yassi tog'ligi.
  • Tekisliklar — Sharqiy Yevropa, G'arbiy Sibir, Turon pasttekisligi, Buyuk Xitoy tekisligi, Hind-Gang pasttekisligi.

Materikning shimolini muzlik davrida qalin muz qoplagan. Muzliklar Skandinaviyada chuqur qo'ltiqlar — fyordlarni o'yib ketgan, Finlyandiyada esa minglab ko'l botiqlarini qoldirgan.

🗺 Yevrosiyo: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Shimoliy Yevropa O'rta Yevropa Janubiy Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq Janubi-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo Janubi-sharqiy Osiyo Shim. Yevropa O'rta Yevropa Jan. Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq J.-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo J.-sharqiy Osiyo Belovej pushchasi Plitvitse ko'llari Vatnayokyudl Astraxan qo'riqxonasi Ilmen Oltoy qo'riqxonasi Barguzin Chatqol Zarafshon Issiqko'l Sagarmatha Kaziranga Volun Taman-Negara Komodo Jomolungma Himolay Tibet tog'ligi Pomir Tyanshan Alp tog'lari Kavkaz Ural tog'lari Klyuchevskaya Sopka Sharqiy Yevropa tekisligi G'arbiy Sibir pasttekisligi O'rta Sibir yassi tog'ligi Turon pasttekisligi Buyuk Xitoy tekisligi Hind-Gang pasttekisligi Arabiston yarimoroli Rub-al-Xoli Gobi Taklamakon O'lik dengiz Kaspiy dengizi Baykal ko'li Orol dengizi Yanszi Ob Yenisey Lena Volga Skandinaviya yarimoroli Hindiston yarimoroli Hindixitoy yarimoroli Yaponiya orollari Oymyakon Cherrapunji Shimoliy: 77°43′ sh.k., 104°18′ sh.u. Janubiy: 1°16′ sh.k., 103°31′ sh.u. G'arbiy: 38°47′ sh.k., 9°30′ g'.u. Sharqiy: 66°05′ sh.k., 169°39′ g'.u.
Belgilardan birini bosing.
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Yevrosiyo qaysi qadimgi supermaterikning bir qismi bo'lgan? Javob
Lavraziyaning; janubdagi Arabiston va Hindiston esa Gondvana tarkibida bo'lgan.
2 Himolay qanday paydo bo'lgan? Javob
Hindiston plitasi shimolga siljib, taxminan 50 mln yil oldin Yevrosiyoga to'qnashgan; Yer po'sti burmalanib, ko'tarilgan.
3 Yevrosiyodagi faol seysmik mintaqalar qaysilar? Javob
Alp-Himolay mintaqasi va Tinch okean «olovli halqasi».
4 Foydali qazilmalar qanday tog' jinslarida hosil bo'ladi? Javob
Rudali qazilmalar — magmatik va metamorfik jinslarda, neft, gaz, ko'mir, tuz — cho'kindi jinslarda.
5 Yevrosiyoda qanday tog'lar bor? Javob
Keksa (Ural, Skandinaviya), yoshargan (Tyanshan, Oltoy) va yosh (Alp, Kavkaz, Pomir, Himolay) tog'lar.
6 Yevrosiyoning eng baland va eng past nuqtalari qaysilar? Javob
Jomolungma (8849 m) va O'lik dengiz sohili (~ −430 m).

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Himolay qaysi plitalar to'qnashuvidan hosil bo'lgan?
  2. 2.Yevrosiyoning eng baland harakatdagi vulqoni qaysi?
  3. 3.Qaysi tog'lar keksa tog'larga kiradi?
  4. 4.«Dunyoning tomi» deb qaysi tog'lik ataladi?
  5. 5.Dunyodagi eng boy neft havzasi qayerda?
  6. 6.Toshkentdagi kuchli zilzila qaysi yili bo'lgan?
  7. 7.Fyordlarni nima hosil qilgan?