6-sinf geografiya III bob. Afrika ⏱ 4 daqiqa o'qish

Afrikaning ichki suvlari

Afrika daryolarining havzalari; Nil, Kongo, Niger, Zambezi va Oranj daryolari; Viktoriya sharsharasi; tektonik va oqmas ko'llar — Viktoriya, Tanganika, Nyasa, Chad; yerosti suvlari; al-Farg'oniy va nilometr.

Uchta havza

Afrikaning ichki suvlari — daryolar, ko'llar, botqoqliklar, suv omborlari va yerosti suvlari. Daryolar uch guruh havzaga bo'linadi: Atlantika okeani havzasi (O'rta dengiz bilan birga), Hind okeani havzasi va okeanga chiqmaydigan berk havzalar. Materikning anchagina qismi — Sahroi Kabir, Kalahari, Chad ko'li atrofi — berk havzalarga to'g'ri keladi.

Daryolarning ko'p-ozligi iqlimga bog'liq: ekvatorial mintaqada daryolar sersuv va yil bo'yi to'lib oqadi, cho'llarda esa doimiy daryolar yo'q. Afrika daryolari platolardan pasttekisliklarga tushgan joylarda ko'plab ostona va sharsharalar hosil qiladi.

🏞 Dunyoning yirik daryolari
Ko'rsatkichni tanlang: eng uzun daryo har doim ham eng sersuv emas! Raqamlar taxminiy — turli manbalarda biroz farq qiladi.
Afrika Avstraliya Janubiy Amerika Shimoliy Amerika Yevrosiyo

Yirik daryolar

Nil — dunyodagi eng uzun daryolardan biri (~6670 km). U ikki asosiy irmoqning qo'shilishidan hosil bo'ladi: Viktoriya ko'lidan oqib chiqadigan Oq Nil va Efiopiya tog'ligidagi Tana ko'lidan boshlanadigan Moviy Nil. Nilning eng uzoq boshlanishi — Viktoriya ko'liga quyiladigan Kagera daryosi. Nil Sahroi Kabirni kesib o'tadigan tranzit daryo: oxirgi 2700 km yo'lida birorta irmoq qo'shilmasa ham, okeandan kelgan nam tog'lardan olgan suvi bilan cho'lni kesib o'tadi va O'rta dengizga quyilish joyida katta delta hosil qiladi. Har yili yozda Efiopiyadagi mussonli yomg'irlar Nilni toshirib, qirg'oqlarga unumdor loyqa olib kelgan — Qadimgi Misr ana shu toshqinlar tufayli gullab-yashnagan.

Kongo — Afrikaning eng sersuv va havzasi eng katta daryosi; bu ko'rsatkichlar bo'yicha dunyoda faqat Amazonkadan keyin ikkinchi. U ekvatorni ikki marta kesib o'tadi, shuning uchun havzasining bir qismida doim yomg'irli fasl bo'ladi va daryo suvi yil bo'yi deyarli kamaymaydi. Quyi oqimida Livingston sharsharalari bor. Kongo delta hosil qilmaydi — suvi okean tubidagi chuqur kanyonga quyiladi.

Niger — G'arbiy Afrikaning bosh daryosi. U Gvineya tog'liklaridan boshlanib, avval Sahroi Kabir chekkasiga tomon oqadi, cho'lda keng ichki delta — ko'llar va botqoqliklar hosil qiladi, keyin janubga burilib Gvineya qo'ltig'iga quyiladi.

Zambezi — Hind okeani havzasining eng yirik daryosi. Uning eng mashhur joyi — Viktoriya sharsharasi: 1,7 km kenglikdagi daryo ~110 m chuqurlikdagi tor daraga tushadi. Mahalliy aholi uni «Mosi-oa-Tunya» — «Momaqaldiroqli tutun» deb ataydi: suv changlari 30–40 km uzoqdan ko'rinadi.

Oranj — Janubiy Afrikada, Drakon tog'laridan boshlanib, Atlantika okeaniga quyiladi; yo'lining katta qismi quruq hududlardan o'tadi.

Ko'llar

🗺 Afrika: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Shimoliy Afrika Markaziy Afrika Sharqiy Afrika Janubiy Afrika Shimoliy Afrika Markaziy Afrika Sharqiy Afrika Janubiy Afrika Serengeti Ngorongoro Masai-Mara Bvindi Virunga Okavango deltasi Chobe Etosha Kryuger Sentral-Kalahari Kilimanjaro Keniya tog'i Atlas tog'lari Drakon tog'lari Efiopiya tog'ligi Sharqiy Afrika yer yoriqlari Sahroi Kabir Kalahari Namib Kongo botig'i Viktoriya ko'li Tanganika ko'li Chad ko'li Assal ko'li Nil Kongo Niger Zambezi Viktoriya sharsharasi Madagaskar Somali yarimoroli Gvineya qo'ltig'i Suvaysh kanali Shimoliy: 37°21′ sh.k., 9°45′ sh.u. Janubiy: 34°50′ j.k., 20° sh.u. G'arbiy: 14°45′ sh.k., 17°32′ g'.u. Sharqiy: 10°26′ sh.k., 51°24′ sh.u.
Belgilardan birini bosing.
  • Viktoriya — Afrikaning eng katta ko'li (68 ming km²) va dunyodagi eng katta chuchuk suvli ko'llardan biri. U platodagi sayoz tektonik botiqda joylashgan.
  • Tanganika va Nyasa (Malavi) — Buyuk Afrika yer yorig'idagi grabenlarda joylashgan uzun va juda chuqur ko'llar. Tanganikaning chuqurligi 1470 m — dunyoda Baykaldan keyin ikkinchi.
  • Chad — Sahroi Kabir chekkasidagi sayoz oqmas ko'l. Yomg'irli faslda Shari daryosi ko'p suv keltirib, maydoni kengayadi; ammo so'nggi 60 yilda qurg'oqchilik va sug'orish tufayli ko'l maydoni bir necha barobar qisqardi.

Yerosti suvlari

Qurg'oqchil hududlarda yerosti suvlari — yagona suv manbai. Sahroi Kabir, Kalahari, Namib ostida ulkan yerosti suv havzalari topilgan. Ular ming yillar oldin, cho'l o'rnida sernam savannalar bo'lgan davrda to'plangan. Vohalarda aynan shu suvlar yuzaga chiqadi.

6670 km
Nil daryosining uzunligi
41 000 m³/s
Kongoning o'rtacha suv sarfi
1470 m
Tanganika ko'lining chuqurligi
68 ming km²
Viktoriya ko'lining maydoni
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Afrikaning ichki suvlari qaysi havzalarga bo'linadi? Javob
Atlantika okeani (O'rta dengiz bilan), Hind okeani havzalari va berk havzalarga.
2 Nil qanday hosil bo'ladi va qayerga quyiladi? Javob
Viktoriya ko'lidan chiquvchi Oq Nil va Efiopiya tog'ligidan boshlanuvchi Moviy Nilning qo'shilishidan; O'rta dengizga quyilib, katta delta hosil qiladi.
3 Qaysi daryo Afrikada eng sersuv va havzasi eng katta? Javob
Kongo; bu ko'rsatkichlar bo'yicha dunyoda Amazonkadan keyin ikkinchi.
4 Nega Kongo suvi yil bo'yi kam o'zgaradi? Javob
U ekvatorni ikki marta kesib o'tadi va havzasining bir qismida doim yomg'irli fasl bo'ladi.
5 Afrikaning tektonik ko'llarini ayting. Javob
Tanganika, Nyasa (Malavi), Rudolf — ular Buyuk Afrika yer yorig'idagi grabenlarda joylashgan.
6 Al-Farg'oniy Nil daryosida qanday inshoot qurgan? Javob
861-yilda Nil suvi sathini o'lchaydigan nilometrni.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Afrikaning eng sersuv daryosi qaysi?
  2. 2.Ekvatorni ikki marta kesib o'tadigan daryo qaysi?
  3. 3.Viktoriya sharsharasi qaysi daryoda?
  4. 4.Afrikaning eng katta ko'li qaysi?
  5. 5.Tanganika ko'li kelib chiqishiga ko'ra qanday ko'l?
  6. 6.Nil suvi sathini o'lchaydigan nilometrni kim qurgan?
  7. 7.Chad ko'li qanday ko'l?