6-sinf geografiya V bob. Antarktida ⏱ 5 daqiqa o'qish

Antarktidaning geografik o'rni, o'rganilish tarixi, tuzilishi va relyefi

Antarktida — muz bilan qoplangan yagona materik; geografik o'rni, kashf etilishi (Bellinsgauzen va Lazarev), qutbga poyga (Amundsen va Skott), Antarktida haqidagi shartnoma; geologik tuzilishi, foydali qazilmalar, muz qoplami va muz ostidagi relyef.

Rekordlar materigi

Antarktida (yunoncha «anti» — qarama-qarshi, «arktikos» — shimoliy) — Janubiy qutb atrofida joylashgan materik. Uning maydoni ~14 mln km². Antarktida ko'p jihatdan yagona:

  • deyarli butunlay muz bilan qoplangan yagona materik;
  • eng sovuq materik — bu yerda Yerdagi eng past harorat qayd etilgan;
  • muz qalinligi hisobiga o'rtacha balandligi eng katta materik (~2040 m);
  • eng kuchli shamollar esadigan materik;
  • Yerdagi chuchuk suvning ~70 % i uning muzlarida;
  • o'simlik va hayvonot dunyosi eng kambag'al;
  • doimiy aholisi yo'q va hech bir davlatga tegishli bo'lmagan, faqat tinchlik va fan maqsadlarida foydalaniladigan yagona materik.

Antarktidani va uni o'rab turgan Janubiy okean suvlarini birgalikda Antarktika deyishadi (maydoni ~52 mln km²).

Geografik o'rni

Antarktida deyarli to'liq Janubiy qutb doirasi ichida, boshqa materiklardan juda uzoqda joylashgan. Unga eng yaqin materik — Janubiy Amerika: ular orasidagi Dreyk bo'g'ozining kengligi ~800 km. Materik qirg'oqlari 10 dan ortiq dengiz bilan yuviladi, ularning eng kattalari — Uedell va Ross dengizlari. Materikning shimolga — Janubiy Amerikaga tomon cho'zilgan yagona yirik yarimoroli — Antarktida yarimoroli.

🗺 Antarktida: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
0° 90° sh.u. 180° 90° g'.u. Janubiy qutb Vinson massivi Erebus vulqoni Antarktida yarimoroli Vostok stansiyasi Vostok ko'li Ross shelf muzligi Uedell dengizi Ross dengizi Transantarktika tog'lari Bentli botig'i Lambert muzligi Shimoliy: 63°12′ j.k., 57°18′ g'.u. Janubiy: 90° j.k.
Belgilardan birini bosing.

Kashfiyot va Janubiy qutb

Ko'p asrlar davomida olimlar janubda noma'lum «Janubiy yer» bor deb taxmin qilishgan. 1772–1775-yillarda Jeyms Kuk birinchi bo'lib Janubiy qutb doirasini kesib o'tdi, ammo muzlar orasidan quruqlikni ko'ra olmadi.

1820-yil 28-yanvarda (eski uslub bo'yicha 16-yanvar) rus dengizchilari Faddey Bellinsgauzen va Mixail Lazarev «Vostok» va «Mirniy» kemalarida Antarktida qirg'og'iga yaqinlashib, oltinchi materikni kashf etishdi.

XX asr boshida Janubiy qutbga yetish uchun haqiqiy «poyga» boshlandi. Norvegiyalik Rual Amundsen itlar qo'shilgan chanalarda 1911-yil 14-dekabrda qutbga birinchi bo'lib yetib bordi. Ingliz Robert Skott guruhi 1912-yil 17-yanvarda qutbga keldi, lekin qaytishda bo'ron va qahraton sovuqda halok bo'ldi. Hozir Janubiy qutbda ikki tadqiqotchi sharafiga nomlangan Amundsen — Skott ilmiy stansiyasi ishlaydi.

🧭 Materikni o'rganganlar: sayohat yo'llari
Sayyohni tanlang — uning yo'li xaritada chiziladi. (Yo'llar taxminiy, sxematik.)
✦
Sayyohni tanlang.

Tinchlik va fan materigi

Antarktidani keng miqyosda o'rganish Xalqaro geofizika yili (1957–1958) dasturi bilan boshlandi. 1959-yilda 12 davlat **«Antarktida to'g'risida shartnoma»**ni imzoladi: materikda harbiy bazalar qurish, qurol sinash, foydali qazilmalarni qazib olish taqiqlangan, undan faqat tinchlik va ilmiy maqsadlarda foydalaniladi. Hozir bu shartnomaga 50 dan ortiq davlat qo'shilgan, Antarktidada 30 ga yaqin mamlakatning 70 dan ortiq ilmiy stansiyasi ishlaydi.

Geologik tuzilishi va foydali qazilmalari

Antarktida — qadimgi Gondvananing markaziy qismi. Taxminan 30–40 mln yil oldin u Avstraliya va Janubiy Amerikadan butunlay ajralib, Janubiy qutb atrofida qoldi; atrofida sovuq G'arbiy shamollar oqimi paydo bo'lib, materik muzlay boshladi. Uzoq o'tmishda esa Antarktidada iliq iqlim bo'lgan va qalin o'rmonlar o'sgan — bunga muz ostidan topilgan toshko'mir qatlamlari va qadimgi o'simlik qoldiqlari guvohlik beradi.

Materik ikki qismga bo'linadi: Sharqiy Antarktida — qadimgi platforma va G'arbiy Antarktida — yoshroq burmalangan hudud. Ularni Transantarktika tog'lari ajratib turadi. Antarktida yarimorolidagi tog'lar — Janubiy Amerikadagi And tog'larining davomi. Materikda harakatdagi vulqonlar ham bor, eng mashhuri — Erebus (3794 m).

Antarktida zaminida toshko'mir, temir, mis, qo'rg'oshin rudalari, uran topilgan, neft va gaz borligi taxmin qilinadi. Ammo shartnomaga ko'ra ularni qazib olish taqiqlangan.

Muz qoplami va relyef

🧊 Antarktida — muz materik
G'arbiy Antarktida Sharqiy Antarktida Transantarktika tog'lari ▲ Vostok ko'li Bentli botig'i −2540 m shelf muzligi muz ~4 km dengiz sathi
Antarktidaning 98 % ini qalinligi o'rtacha ~2 km, eng qalin joyida ~4,8 km bo'lgan muz qoplaydi. Muz shunchalik og'irki, uning ostidagi tub jinslarni pastga bosib qo'ygan: muzni olib tashlasak, G'arbiy Antarktida bir necha orolga aylanib qolardi, tub jinslarning katta qismi dengiz sathidan past. Muzdan chiqib turgan tog' cho'qqilari — nunataklar. Muz ostida 400 dan ortiq ko'l topilgan, eng kattasi — Vostok ko'li.

Antarktidaning 98 % ini muz qoplami egallaydi. Muzning o'rtacha qalinligi ~2000 m, eng qalin joyi ~4800 m. Muzdan chiqib turgan tog' cho'qqilari nunataklar deyiladi. Materikning eng baland nuqtasi — Vinson massivi (4892 m).

Muz shunchalik og'irki, u ostidagi tub jinslarni pastga bosib qo'ygan: muz ostidagi relyefning katta qismi dengiz sathidan past. Eng chuqur joyi — G'arbiy Antarktidadagi Bentli botig'i (−2540 m). Agar muz eriydigan bo'lsa, Antarktida bitta materik emas, yirik orol va arxipelagga aylanar edi! Muz qoplami chekkalarda okeanga «oqib» tushib, ulkan suzuvchi shelf muzliklarini hosil qiladi (eng kattasi — Ross shelf muzligi); ulardan ajralib chiqqan bo'laklar — aysberglar okeanda suzib yuradi.

14 mln km²
Antarktida maydoni
2040 m
O'rtacha balandligi — eng baland materik
4800 m
Muzning eng qalin joyi
70 %
Yerdagi chuchuk suvning Antarktida muzlaridagi ulushi
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Antarktidaning asosiy xususiyatlari nimalardan iborat? Javob
Muz bilan qoplangan yagona materik; eng sovuq, o'rtacha balandligi eng katta, eng kuchli shamollar esadigan materik; chuchuk suvning ~70 % i muzlarida; doimiy aholisi yo'q va hech bir davlatga tegishli emas.
2 Antarktidani kim va qachon kashf etgan? Javob
1820-yil 28-yanvarda (eski uslubda 16-yanvar) rus dengizchilari Bellinsgauzen va Lazarev.
3 Janubiy qutbga birinchi bo'lib kim yetib borgan? Javob
Norvegiyalik Rual Amundsen 1911-yil 14-dekabrda; undan bir oy keyin ingliz Robert Skott.
4 Antarktida to'g'risidagi shartnoma nimani belgilaydi? Javob
Materikdan faqat tinchlik va ilmiy maqsadlarda foydalanish, harbiy faoliyat va foydali qazilmalarni qazib olishni taqiqlashni.
5 Nunataklar nima? Javob
Muz qoplamidan chiqib turgan tog' cho'qqilari.
6 Nega Antarktida muz ostidagi relyefining katta qismi dengiz sathidan past? Javob
Qalin muz qoplamining ulkan og'irligi tub jinslarni pastga bosib qo'ygan.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Antarktidani kim kashf etgan?
  2. 2.Janubiy qutbga birinchi bo'lib kim yetib borgan?
  3. 3.Antarktidaning eng baland nuqtasi qaysi?
  4. 4.Muzdan chiqib turgan tog' cho'qqilari nima deyiladi?
  5. 5.Antarktida to'g'risidagi shartnoma qachon imzolangan?
  6. 6.Antarktidaning harakatdagi vulqoni qaysi?
  7. 7.O'rtacha balandligi bo'yicha eng baland materik qaysi?