6-sinf geografiya I bob. Geografik qobiq ⏱ 4 daqiqa o'qish

Atmosfera. Yerning iqlim mintaqalari

Atmosferaning tarkibi va qatlamlari, iqlim hosil qiluvchi omillar, havo massalari (ekvatorial, tropik, mo'tadil, arktika), 7 ta asosiy va 6 ta oraliq iqlim mintaqasi, iqlim diagrammalarini o'qish.

Havo qobig'i

Atmosfera (yunoncha «atmos» — bug', «sfera» — shar) — Yerni o'rab turgan yengil va serharakat havo qobig'i. Uni Yer o'z tortish kuchi bilan ushlab turadi. Atmosferaning quyi chegarasi — Yer yuzasi, yuqori chegarasi taxminan 2000 km balandlikdan o'tadi, lekin havo massasining 99,5 % i quyi 80 km da.

Havo tarkibi: azot — 78 %, kislorod — 21 %, qolgan 1 % — argon, karbonat angidrid, suv bug'i va boshqa gazlar. Havo tarkibini 1774-yilda fransuz olimi Antuan Lavuazye tadqiq qilgan.

🌤 Atmosfera qatlamlari bo'ylab ko'tarilamiz
Surgichni yuqoriga suring: qaysi qatlamda ekansiz va u yerda nima borligini ko'ring. (Shkala chiziqli emas: pastki qatlamlar kattalashtirilgan.)
Troposfera
Stratosfera
Mezosfera
Termosfera
Ekzosfera
🎈
Balandlik
0 km
78%
azot
21%
kislorod
1%
boshqa gazlar

Atmosfera qatlamlardan iborat:

  • Troposfera — eng quyi qatlam: qutblarda 8–9 km, ekvatorda 17 km gacha. Unda havoning ~80 % i va deyarli barcha suv bug'i bor; bulut, yomg'ir, shamol — ob-havo shu yerda «yasaladi». Har 100 m balandlikda harorat o'rtacha 0,6 °C ga pasayadi.
  • Stratosfera — 50–55 km gacha; unda ozon pardasi joylashgan.
  • Mezosfera (80–85 km gacha), termosfera (800–1000 km gacha) va ekzosfera — atmosferaning kosmosga o'tib ketadigan eng siyrak qismi.

Iqlimni nima «yasaydi»?

Iqlim — biror joyga xos bo'lgan ko'p yillik ob-havo tartibi. Uni uchta asosiy omil shakllantiradi:

  1. Geografik kenglik — Quyosh nurining tushish burchagi va issiqlik miqdori. Ekvatordan qutblarga tomon o'rtacha yillik harorat +25…+26 °C dan −10 °C va undan pastgacha tushadi.
  2. Atmosfera sirkulyatsiyasi — havo massalari va doimiy shamollarning harakati. Yog'in miqdori aynan shunga bog'liq.
  3. Yer yuzasining tuzilishi — relyef, okeandan uzoq-yaqinlik, iliq va sovuq oqimlar.

Havo massalari

Havo massasi — xususiyatlari (harorati, namligi) bir xil bo'lgan troposferaning juda katta hajmdagi havosi. U qayerda shakllansa, o'sha joyning «xarakterini» o'zi bilan olib yuradi:

  • ekvatorial (E) — issiq va nam;
  • tropik (T) — issiq va quruq;
  • mo'tadil (M) — iliq yoki salqin, nam;
  • arktika va antarktika (A) — sovuq va quruq.

13 ta iqlim mintaqasi

Issiqlikning ekvatordan qutblarga kamayishi va havo massalarining almashinishi tufayli Yer yuzida 7 ta asosiy va 6 ta oraliq iqlim mintaqasi hosil bo'lgan. Asosiy mintaqalarda yil bo'yi bitta havo massasi hukmron. Oraliq mintaqalarda (nomida «sub-» — «ostida, yonida» qo'shimchasi bor) havo massalari fasllar bilan almashadi.

🌡 Iqlim mintaqalari va havo massalari
Faslni almashtiring: havo massalari yozda shimolga, qishda janubga siljiydi. Oraliq («sub-») mintaqalarga yozda bir, qishda boshqa havo massasi keladi. Mintaqani bosing.
A M T E T M A ekvator
E — Ekvatorial (issiq va nam) T — Tropik (issiq va quruq) M — Mo'tadil (iliq (salqin) va nam) A — Arktika / Antarktika (sovuq va quruq)
Yer yuzida 7 ta asosiy (ekvatorial, ikkita tropik, ikkita mo'tadil, arktika va antarktika) va 6 ta oraliq (ikkitadan subekvatorial, subtropik, subqutbiy) iqlim mintaqasi bor. Asosiy mintaqalarda yil bo'yi bitta havo massasi hukmron.
Mintaqa Havo massasi Iqlim
Ekvatorial yil bo'yi E Issiq (+24…+28 °C) va juda sernam
Subekvatorial yozda E, qishda T Yozi seryomg'ir, qishi quruq
Tropik yil bo'yi T Issiq va quruq, cho'llar
Subtropik yozda T, qishda M Yozi issiq va quruq, qishi iliq va yomg'irli
Mo'tadil yil bo'yi M To'rt fasl aniq ajralib turadi
Subarktika (subantarktika) yozda M, qishda A Yozi qisqa va salqin, qishi uzoq va sovuq
Arktika (antarktika) yil bo'yi A Yil bo'yi sovuq, qor va muz

Iqlim diagrammasini o'qiymiz

Iqlimni bir qarashda tushunish uchun iqlim diagrammasi (klimatogramma) chiziladi: ustunlar — har oydagi yog'in, chiziq — o'rtacha harorat. Toshkentni Kongodagi ekvatorial shahar bilan solishtiring: qayerda fasllar bor, qayerda yo'q?

📊 Iqlim diagrammasi (klimatogramma)
Ustunlar — har oydagi yog'in (mm), qizil chiziq — oyning o'rtacha harorati (°C). Stansiyani tanlang, ikkinchisini solishtirish uchun qo'shing.
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Atmosfera havosi qanday gazlardan iborat? Javob
Azot — 78 %, kislorod — 21 %, qolgan 1 % — argon, karbonat angidrid, suv bug'i va boshqa gazlar.
2 Troposferaning qalinligi qancha va unda qanday jarayonlar bo'ladi? Javob
Qutblarda 8–9 km, ekvatorda 17 km gacha; unda bulut, yog'in, shamol — barcha ob-havo hodisalari ro'y beradi.
3 Havo massasi deb nimaga aytiladi? Javob
Xususiyatlari (harorati, namligi) bir xil bo'lgan troposferaning katta hajmdagi havosiga.
4 Iqlim hosil qiluvchi asosiy omillar qaysilar? Javob
Geografik kenglik, atmosfera sirkulyatsiyasi (havo massalari, doimiy shamollar) va Yer yuzasining tuzilishi.
5 Yer yuzida nechta iqlim mintaqasi bor? Javob
7 ta asosiy va 6 ta oraliq — jami 13 ta.
6 Asosiy va oraliq iqlim mintaqalarining farqi nimada? Javob
Asosiy mintaqada yil bo'yi bitta havo massasi hukmron, oraliq mintaqada havo massalari yozda va qishda almashadi.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Havoning qancha qismini azot tashkil qiladi?
  2. 2.Ob-havo hodisalari atmosferaning qaysi qatlamida ro'y beradi?
  3. 3.Tropik havo massasi qanday bo'ladi?
  4. 4.Yozda ekvatorial, qishda tropik havo keladigan mintaqa qaysi?
  5. 5.Yer yuzida nechta asosiy iqlim mintaqasi bor?
  6. 6.Balandlikka ko'tarilganda har 100 m da harorat o'rtacha qanchaga pasayadi?
  7. 7.Iqlim mintaqasi nomidagi «sub-» qo'shimchasi nimani bildiradi?