Antarktidaning iqlimi va tabiat komplekslari

Eng sovuq materik iqlimi: yuqori bosim, katabatik (oqib tushuvchi) shamollar va qor bo'ronlari, «Sovuq qutbi» — Vostok stansiyasi, qutb kuni va tuni; antarktika va subantarktika mintaqalari; okean bo'yidagi hayot — kril, kitlar, tyulenlar, pingvinlar.

Muzlatgich-materik

Antarktida — Yerdagi eng sovuq joy. Buning sabablari:

materik Janubiy qutb atrofida joylashgan — bu yerda Quyosh past turadi, yarim yil umuman ko'rinmaydi;
oppoq qor va muz quyosh nurlarining 80 % dan ko'prog'ini qaytaradi;
materik juda baland (o'rtacha 2 km dan ortiq) — balandga ko'tarilgan sari havo sovuqlashadi;
uni iliq oqimlardan ajratib turuvchi sovuq G'arbiy shamollar oqimi o'rab turadi.

Qishda (aprel–sentabr) materik ichkarisida o'rtacha harorat −60 °C atrofida, ko'pincha −70 °C dan ham pastga tushadi. 1983-yil 21-iyulda Rossiyaning «Vostok» stansiyasida −89,2 °C qayd etilgan — bu Yerdagi eng past rasmiy harorat. Shuning uchun bu joy «Sovuq qutbi» deb ataladi. Yozda (oktabr–mart) ham materik ichkarisida harorat −30 °C dan yuqori kam ko'tariladi, faqat qirg'oqlarda 0 °C atrofida bo'ladi.

📊 Iqlim diagrammasi (klimatogramma)

Ustunlar — har oydagi yog'in (mm), qizil chiziq — oyning o'rtacha harorati (°C). Stansiyani tanlang, ikkinchisini solishtirish uchun qo'shing.

Stansiya Solishtirish (harorat chizig'i)

Shamollar va qor bo'ronlari

Materik ustida sovuq, og'ir havodan yuqori bosim hosil bo'ladi. Muz gumbazining markazidan sovuq havo qiyaliklar bo'ylab, xuddi suv kabi, qirg'oqqa tomon «oqib» tushadi va tezlashadi. Natijada qirg'oqlarda tezligi sekundiga 30–40 m, ba'zan 90 m gacha yetadigan dahshatli shamollar esadi — bu eng kuchli shamollar materigi. Ba'zi joylarda yiliga 300 kundan ortiq qor bo'roni bo'ladi.

Antarktida — eng quruq materiklardan biri ham: uning ichki qismiga yiliga atigi 30–50 mm yog'in (qor) tushadi — bu ko'plab cho'llardagidan ham kam! Faqat qirg'oqlarga tomon yog'in 500–700 mm gacha ortadi. Shuning uchun olimlar Antarktidaning ichki qismini «muzli cho'l» deyishadi.

Qutb kuni va qutb tuni

🧊 Antarktida — muz materik

Oyni tanlang: Janubiy qutbda Quyosh ufqdan qancha balandda?

Antarktidada ikkita iqlim mintaqasi ajratiladi: materikning asosiy qismi — antarktika, chekka qismlari va yarimoroli — subantarktika iqlim mintaqasi.

Hayot okean bo'yida

Materikning muz bilan qoplangan ichki qismlarida deyarli hayot yo'q: faqat qoyalarda mox va lishayniklar, ayrim joylarda mayda hasharotlar uchraydi. Antarktidada atigi ikki tur gulli o'simlik o'sadi.

Atrofdagi okean esa hayotga juda boy! Sovuq suvda kislorod ko'p, unda mayda qisqichbaqasimon — kril son-sanoqsiz ko'payadi. Kril — Antarktida oziq zanjirining asosi: uni baliqlar, pingvinlar, tyulenlar va kitlar yeydi. Bu yerda ko'k kit (Yer tarixidagi eng katta hayvon: uzunligi 30 m dan ortiq, og'irligi 150 t gacha), tyulenlarning bir necha turi (Uedell tyuleni, dengiz qoploni, dengiz fili) va ko'plab pingvinlar yashaydi.

Pingvinlar — uchmaydigan, lekin ajoyib suzuvchi qushlar. Eng yirigi — imperator pingvin (bo'yi 1,2 m gacha, og'irligi 40 kg gacha): u qahraton qishda muz ustida tuxum qo'yadi, erkagi esa tuxumni ikki oydan ortiq oyoqlari ustida, qorni burmasi ostida isitib turadi va bu vaqtda hech narsa yemaydi! Kichikroq Adeli pingvinlari qirg'oqlarda yuz minglab bo'lib, «koloniya» hosil qiladi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Nega Antarktida eng sovuq materik? Javob

Janubiy qutb atrofida joylashgan, qor va muz quyosh nurining 80 % dan ko'pini qaytaradi, materik juda baland, uni sovuq G'arbiy shamollar oqimi o'rab turadi.

2 Antarktidada yoz va qish oylarida qanday o'zgarishlar bo'ladi? Javob

Qishda (aprel–sentabr) qutb tuni, ichkarida −60…−70 °C; yozda (oktabr–mart) qutb kuni, ichkarida −30 °C atrofida, qirg'oqlarda 0 °C ga yaqin.

3 Nega «Vostok» stansiyasini «Sovuq qutbi» deyishadi? Javob

Chunki u yerda 1983-yilda Yerdagi eng past rasmiy harorat — −89,2 °C qayd etilgan.

4 Antarktidada nega juda kuchli shamollar esadi? Javob

Materik ustidagi sovuq, og'ir havo muz gumbazining qiyaliklari bo'ylab qirg'oqqa oqib tushib tezlashadi.

5 Antarktida okean suvlarida qanday hayvonlar yashaydi? Javob

Kril, baliqlar, ko'k kit va boshqa kitlar, tyulenlar (dengiz qoploni, dengiz fili), pingvinlar (imperator, Adeli).

6 Antarktidada qanday iqlim mintaqalari ajratiladi? Javob

Antarktika va subantarktika.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Yerdagi eng past rasmiy harorat qayerda qayd etilgan?
2.Yerdagi eng past harorat necha gradus?
3.Antarktida oziq zanjirining asosi nima?
4.Eng yirik pingvin turi qaysi?
5.Antarktidada qutb tuni qachon bo'ladi?
6.Antarktida materigining asosiy qismi qaysi iqlim mintaqasida?
7.Nega Antarktidaning ichki qismini «muzli cho'l» deyishadi?