6-sinf geografiya I bob. Geografik qobiq ⏱ 4 daqiqa o'qish

Litosfera va Yer relyefi

Litosfera va Yer po'sti, materik va okean po'sti farqi, platformalar va burmalanish mintaqalari, litosfera plitalari, quruqlik va okean tubining asosiy relyef shakllari.

Litosfera — «tosh qobiq»

Litosfera (yunoncha «litos» — tosh) — Yer po'sti va mantiyaning ustki qattiq qismidan iborat qobiq. Yer po'sti bilan mantiya orasidagi chegarani 1909-yilda xorvat olimi Andriya Moxorovichich zilzila to'lqinlarini o'rganib aniqlagan. Bu chegara uning sharafiga Moxorovichich chegarasi deb ataladi.

Yer po'sti ikki xil bo'ladi:

  • Materik po'sti — qalin: tekisliklar ostida 35–40 km, yosh tog'lar ostida 55–70 km, Himolay ostida 70–80 km gacha. U uch qatlamdan iborat: cho'kindi, granit va bazalt.
  • Okean po'sti — yupqa: 5–10 km. Unda ham uch qatlam bor — cho'kindi, bazalt va magmatik (gabbro) qatlam, ammo granit qatlami yo'q.

Litosferaning qalinligi okeanlar ostida 50–60 km, materiklar ostida 100–200 km gacha boradi.

Barqaror va serharakat hududlar

Yer po'stida ikki xil hudud ajratiladi:

  • Platformalar — Yer po'stining qadimgi, mustahkam, barqaror qismlari. U yerda kuchli zilzilalar, vulqonlar deyarli bo'lmaydi, relyefda keng tekisliklar ustunlik qiladi. Masalan: Sharqiy Yevropa, Sibir, Hindiston, Afrika, Braziliya platformalari.
  • Burmalanish mintaqalari (geosinklinallar) — Yer po'stining serharakat qismlari: kuchli zilzilalar, harakatdagi vulqonlar, tog' hosil bo'lishi kuzatiladi. Tinch okeanning «olovli halqasi», O'rta dengiz — Himolay mintaqasi, Sharqiy Afrika va Markaziy Amerika eng faol hududlardir.

Litosfera plitalari

Litosfera yaxlit emas — u chuqur yoriqlar bilan 7 ta yirik (Tinch okean, Yevrosiyo, Afrika, Hind-Avstraliya, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Antarktida) va bir nechta kichik plitalarga bo'lingan. Plitalar mantiyaning yumshoq, plastik qatlami — astenosfera (yunoncha «astenos» — kuchsiz) ustida yiliga bir necha santimetr tezlikda siljiydi.

🧩 Litosfera plitalari va Yer po'sti
Plita nomini yoki chegara turini bosing. «Olovli halqa» — Tinch okean atrofidagi vulqonlar zanjiri.
Fudziyama Klyuchevskaya Sopka Krakatau Pinatubo Mauna-Loa Sent-Xelens Popokatepetl Kotopaxi Etna Vezuviy Kilimanjaro Erebus Gekla Ruapexu Merapi Vilyarrika Tinch okean plitasi Shimoliy Amerika plitasi Janubiy Amerika plitasi Yevrosiyo plitasi Afrika plitasi Hind-Avstraliya plitasi Antarktida plitasi Nazka Kokos Arabiston Filippin
Litosfera yaxlit emas — u 7 ta yirik va bir nechta kichik plitalarga bo'lingan. Plitalar mantiyaning yumshoq qatlami — astenosfera ustida yiliga bir necha santimetr tezlikda siljiydi. Strelkalar harakat yo'nalishini ko'rsatadi.
  • Plitalar ajraladigan joylarda — o'rta okean tizmalarida — mantiyadan ko'tarilgan magma yangi okean po'stini hosil qiladi.
  • Plitalar to'qnashadigan joylarda yosh tog'lar ko'tariladi, chuqur okean botiqlari hosil bo'ladi, vulqonlar otiladi, kuchli zilzilalar bo'ladi.

Relyef — Yer yuzasining «qiyofasi»

Relyef — Yer yuzasidagi notekisliklar majmui. Barcha relyef shakllari ichki kuchlar (Yer po'stining harakatlari, vulqonlar) va tashqi kuchlar (suv, shamol, muzlik, harorat o'zgarishi) birgalikdagi ta'sirida hosil bo'ladi. Quruqlikning taxminan 60 % ini tekisliklar, 40 % ini tog'lar egallaydi.

📏 Okean tubidan cho'qqigacha: relyef shkalasi
Surgichni suring — kesim bo'ylab yuring. Har bir nuqtaning balandligi va relyef turi ko'rsatiladi. (Kesim xayoliy, balandliklar shkalasi chiziqli emas.)
0 m — okean sathi Jomolungma 8849 m Mariana botig'i −11 022 m
Balandlik
0 m

Quruqlikning taxminan 60 % ini tekisliklar, 40 % ini tog'lar egallaydi. Okean tubining esa eng katta qismi — 3000–6000 m chuqurlikdagi abissal tekisliklar.

Quruqlikning eng baland nuqtasi — Jomolungma (Everest), 8849 m, eng past nuqtasi — O'lik dengiz sohili, ~ −430 m. Dengiz sathidan past joylar cho'kmalar (botiqlar) deyiladi.

Okean tubi relyefi ham murakkab. Materiklarning suv ostidagi davomi — shelf (materik sayozligi, 200 m gacha). Undan keyin tik materik yonbag'ri (200–3000 m), so'ng okean tubining keng tekisliklari — abissal (3000–6000 m) va eng chuqur joylar — botiqlar (6000 m dan chuqur) keladi. Okean tubini uzunligi ~60 ming km bo'lgan o'rta okean tizmalari kesib o'tadi.

8849 m
Jomolungma — quruqlikning eng baland nuqtasi
11 022 m
Mariana botig'i — okeanning eng chuqur joyi
35–40 km
Tekisliklar ostida materik po'stining qalinligi
5–10 km
Okean po'stining qalinligi
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Litosfera nima va uning qalinligi qancha? Javob
Yer po'sti va mantiyaning ustki qattiq qismi; okeanlar ostida 50–60 km, materiklar ostida 100–200 km.
2 Materik po'sti okean po'stidan qanday farq qiladi? Javob
Materik po'sti qalin (35–80 km) va uch qatlamli (cho'kindi, granit, bazalt); okean po'sti yupqa (5–10 km), unda granit qatlami yo'q.
3 Platforma bilan burmalanish mintaqasining farqi nimada? Javob
Platforma — barqaror, tekisliklar ustun bo'lgan qadimgi qism; burmalanish mintaqasi — zilzila, vulqon va tog' hosil bo'lishi faol bo'lgan serharakat qism.
4 Litosfera plitalari nima ustida siljiydi? Javob
Mantiyaning yumshoq, plastik qatlami — astenosfera ustida.
5 Okean tubi relyefining asosiy qismlari qaysilar? Javob
Shelf (0–200 m), materik yonbag'ri (200–3000 m), abissal tekisliklar (3000–6000 m), chuqur botiqlar va o'rta okean tizmalari.
6 Quruqlikning eng baland va eng past nuqtalari qaysilar? Javob
Eng baland — Jomolungma (8849 m), eng past — O'lik dengiz sohili (~ −430 m).

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Okean po'stida qaysi qatlam bo'lmaydi?
  2. 2.Yer po'sti bilan mantiya chegarasini kim aniqlagan?
  3. 3.Litosfera plitalari qaysi qatlam ustida siljiydi?
  4. 4.Quyidagilardan qaysi biri platforma?
  5. 5.Plitalar ajraladigan joyda nima hosil bo'ladi?
  6. 6.Quruqlikning qancha qismini tog'lar egallaydi?
  7. 7.Okean tubining 3000–6000 m chuqurlikdagi qismi nima deyiladi?