6-sinf geografiya III bob. Afrika ⏱ 4 daqiqa o'qish

Afrika materigining geografik o'rni va o'rganilish tarixi

Afrikaning asosiy xususiyatlari, to'rt yarimsharda joylashgani, chekka nuqtalari, qirg'oqlari, nomining kelib chiqishi, insoniyat beshigi; Ibn Battuta, Diash, Vasko da Gama, Livingston va Stenli sayohatlari.

Rekordlar materigi

Afrika — maydoni bo'yicha ikkinchi materik (orollari bilan 30,3 mln km²). Uni boshqa materiklardan ajratib turadigan xususiyatlar ko'p:

  • ekvator va bosh meridian kesib o'tadigan yagona materik — u to'rtta yarimsharda joylashgan;
  • eng issiq materik; dunyodagi eng katta issiq cho'l — Sahroi Kabir shu yerda;
  • dunyodagi eng uzun daryolardan biri — Nil;
  • quruqlikdagi eng katta yer yorig'i — Buyuk Afrika yer yorig'i;
  • eng yirik quruqlik hayvonlari — fil, karkidon, jirafa, begemot — shu yerda yashaydi;
  • qirg'oqlari eng kam parchalangan materik.

Geografik o'rni

Ekvator Afrikani deyarli o'rtasidan kesib o'tadi, shuning uchun uning shimoliy va janubiy chekka nuqtalari ekvatordan deyarli bir xil masofada joylashgan. Bu esa iqlim mintaqalari va tabiat zonalarining ekvatordan ikki tomonga takrorlanishiga sabab bo'lgan.

🗺 Afrika: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Shimoliy Afrika Markaziy Afrika Sharqiy Afrika Janubiy Afrika Shimoliy Afrika Markaziy Afrika Sharqiy Afrika Janubiy Afrika Serengeti Ngorongoro Masai-Mara Bvindi Virunga Okavango deltasi Chobe Etosha Kryuger Sentral-Kalahari Kilimanjaro Keniya tog'i Atlas tog'lari Drakon tog'lari Efiopiya tog'ligi Sharqiy Afrika yer yoriqlari Sahroi Kabir Kalahari Namib Kongo botig'i Viktoriya ko'li Tanganika ko'li Chad ko'li Assal ko'li Nil Kongo Niger Zambezi Viktoriya sharsharasi Madagaskar Somali yarimoroli Gvineya qo'ltig'i Suvaysh kanali Shimoliy: 37°21′ sh.k., 9°45′ sh.u. Janubiy: 34°50′ j.k., 20° sh.u. G'arbiy: 14°45′ sh.k., 17°32′ g'.u. Sharqiy: 10°26′ sh.k., 51°24′ sh.u.
Belgilardan birini bosing.

Afrika shimoldan O'rta dengiz, g'arbdan Atlantika okeani, sharqdan Qizil dengiz va Hind okeani bilan o'ralgan. Yevropadan u tor Gibraltar bo'g'ozi (eng tor joyi atigi 14 km), Osiyodan esa Suvaysh kanali bilan ajralgan.

Materik shimolda keng, janubga tomon torayib boradi: shimoliy qismining eni (Almadi va Ras-Hafun burunlari orasi) ~7500 km, janubda esa ~3000 km. Qirg'oq chizig'ining uzunligi 30 500 km, unda yirik qo'ltiq faqat bitta — Gvineya qo'ltig'i. Sharqda Somali yarimoroli («Afrika shoxi») va Mozambik bo'g'ozi bilan ajralgan Madagaskar oroli joylashgan.

Nomi qayerdan kelgan?

Qadimgi yunonlar bu materikni Liviya deb atashgan. «Afrika» nomi esa eramizdan avvalgi II asrdan qo'llana boshlagan. Olimlarning fikricha, u hozirgi Tunis va Marokash yerlarida yashagan qadimgi berber qabilalaridan biri — afrilar nomidan olingan.

Insoniyat beshigi

Afrikada eng qadimgi odamlar va ularning ajdodlari qoldiqlari topilgan — ularning yoshi 3–4 mln yilga boradi. Olimlar zamonaviy odam ham ilk bor Afrikada paydo bo'lib, keyin butun dunyoga tarqalgan deb hisoblaydi. Taxminan 6 ming yil oldin Nil vodiysining hosildor yerlarida dunyodagi eng qadimgi sivilizatsiyalardan biri — Qadimgi Misr shakllangan.

Afrikani kimlar o'rgangan?

🧭 Materikni o'rganganlar: sayohat yo'llari
Sayyohni tanlang — uning yo'li xaritada chiziladi. (Yo'llar taxminiy, sxematik.)
Sayyohni tanlang.
  • Ibn Battuta (XIV asr) — marokashlik buyuk sayyoh: Shimoliy va Sharqiy Afrika sohillarini, Nil havzasini, Sahroi Kabirning g'arbini va Niger daryosi bo'ylarini o'rgangan.
  • XV asrda portugallar Afrika qirg'oqlari bo'ylab janubga siljishdi. Bartolomeu Diash 1487–1488-yillarda materikning janubiy uchidagi Yaxshi Umid burniga yetdi, Vasko da Gama esa 1497–1498-yillarda Afrikani aylanib o'tib, Hindistonga dengiz yo'lini ochdi. Afsuski, yevropaliklar kelishi Afrika uchun og'ir sinov — qul savdosini ham olib keldi.
  • XIX asrda materikning ichki qismi o'rganildi. David Livingston Kalahari cho'lini, Zambezi daryosini, Nyasa va Tanganika ko'llarini tadqiq qildi, Genri Stenli Viktoriya ko'lini aylanib chiqib, Nilning boshlanishini aniqladi va Kongo daryosi bo'ylab okeangacha suzdi.
  • 1926–1927-yillarda olim Nikolay Vavilov ekspeditsiyasi Efiopiyadan madaniy o'simliklarning minglab namunalarini to'pladi va bu yer qimmatli qattiq bug'doy navlarining vatani ekanini aniqladi.
30,3 mln km²
Afrika maydoni (orollari bilan)
30 500 km
Qirg'oq chizig'ining uzunligi
14 km
Gibraltar bo'g'ozining eng tor joyi
4 ta
Afrika joylashgan yarimsharlar soni
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Afrika qaysi yarimsharlarda joylashgan? Javob
To'rtala yarimsharda: uni ekvator ham, bosh meridian ham kesib o'tadi.
2 Afrikaning chekka nuqtalari qaysilar? Javob
Shimoliy — Ras-Ben-Sakka burni, janubiy — Igna burni, g'arbiy — Almadi burni, sharqiy — Ras-Hafun burni.
3 Afrikani Yevropa va Osiyodan nima ajratib turadi? Javob
Yevropadan — Gibraltar bo'g'ozi, Osiyodan — Suvaysh kanali.
4 Afrika nomi qayerdan kelib chiqqan? Javob
Shimoli-g'arbiy Afrikada yashagan qadimgi berber qabilalaridan biri — afrilar nomidan.
5 Vasko da Ganing sayohati qanday ahamiyatga ega bo'ldi? Javob
U Afrikani janubdan aylanib o'tib, 1498-yilda Hindistonga yetdi va Yevropadan Hindistonga dengiz yo'lini ochdi.
6 Livingston va Stenli Afrikaning qaysi qismlarini o'rgangan? Javob
Livingston — Kalahari, Zambezi daryosi, Nyasa va Tanganika ko'llarini; Stenli — Viktoriya ko'li, Nilning boshlanishi va Kongo daryosini.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Ekvator va bosh meridian kesib o'tadigan yagona materik qaysi?
  2. 2.Afrikaning janubiy chekka nuqtasi qaysi?
  3. 3.Afrikani Yevropadan qaysi bo'g'iz ajratib turadi?
  4. 4.Afrikaning yagona yirik qo'ltig'i qaysi?
  5. 5.Afrikani aylanib o'tib Hindistonga dengiz yo'lini kim ochgan?
  6. 6.Viktoriya sharsharasiga kim nom bergan?
  7. 7.Qadimgi yunonlar Afrikani qanday atashgan?