6-sinf geografiya VI bob. Janubiy Amerika ⏱ 4 daqiqa o'qish

Janubiy Amerika aholisi va tabiatni muhofaza qilish

Janubiy Amerika aholisi: indeyslar, inklar sivilizatsiyasi, yevropaliklar va afrikaliklar avlodlari, metislar va mulatlar; tillar; aholining joylashuvi; Amazoniya o'rmonlarining kesilishi va milliy bog'lar.

Aholining shakllanishi

Janubiy Amerikada 440 mln dan ortiq kishi yashaydi. Materikning tub aholisi — indeyslar: ularning ajdodlari 15–20 ming yil oldin Osiyodan Bering bo'yni orqali Amerikaga o'tib, asta-sekin janubga tarqalgan. XVI asrdan boshlab materikka avval ispanlar va portugallar, keyinroq Yevropaning boshqa mamlakatlari, Osiyo va Afrikadan kishilar kelib joylasha boshladi.

Hozir Janubiy Amerikada insoniyatning barcha yirik irqlari vakillari yashaydi va ular asrlar davomida aralashib ketgan. Yevropaliklar va indeyslar avlodlari metislar, yevropaliklar va afrikaliklar avlodlari mulatlar, indeyslar va afrikaliklar avlodlari sambo deb ataladi. Aholining ko'pchiligi ispan tilida, eng katta davlat — Braziliya aholisi esa portugal tilida so'zlashadi. And tog'larida millionlab kishilar hamon indeys tillari — kechua va aymara tillarida gaplashadi.

Inklar va indeyslar merosi

Yevropaliklar kelgan paytda And tog'larida qudratli inklar davlati mavjud edi. Inklar tog' yonbag'irlarida zinapoyasimon dalalar (terrasalar) va sug'orish kanallari qurishgan, minglab kilometrlik tosh yo'llar yotqizishgan, ulkan toshlardan qorishmasiz devorlar terishgan. Ularning tog' cho'qqisidagi shahri — Machu-Pikchu — hozir butun dunyo sayyohlarini hayratga soladi.

Amerika indeyslari dunyoga ko'plab madaniy o'simliklarni berishgan: kartoshka, makkajo'xori, pomidor, kakao, yeryong'oq, qalampir, ananas, kungaboqar va boshqalar. Bugun ularsiz dasturxonimizni tasavvur qilib bo'lmaydi!

Aholining joylashuvi

Aholi materikda juda notekis joylashgan. Aholining ko'pchiligi okean sohillarida — yevropaliklar ilk bor kelib joylashgan yerlarda yashaydi. Eng yirik shaharlar: San-Paulu, Buenos-Ayres, Rio-de-Janeyro, Lima, Bogota. And tog'larining baland yassi tog'liklarida ham aholi ancha zich: masalan, Boliviya poytaxti La-Pas dengiz sathidan ~3600 m balandlikda joylashgan, Ekvador poytaxti Kito — 2850 m da. Amazoniya va Patagoniyaning ichki qismlarida esa aholi juda siyrak.

Inson va tabiat

Yevropaliklar kelgandan keyin Janubiy Amerika tabiatiga inson ta'siri keskin kuchaydi. O'rmonlar kesilib, ekinzorlar, qahva, shakarqamish, soya plantatsiyalari va yaylovlar barpo etildi. Ayniqsa xavotirlisi — Amazoniya o'rmonlarining qisqarishi: so'nggi 50 yilda ularning qariyb beshdan bir qismi kesib yuborildi yoki yondirildi. Bu nafaqat u yerdagi hayvon va o'simliklarga, balki butun Yer iqlimiga ta'sir qiladi.

🗺 Janubiy Amerika: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Tog'li G'arb — And Lyanos — Orinoko Gviana yassi tog'ligi Amazoniya Braziliya yassi tog'ligi La-Plata pasttekisligi Patagoniya Tog'li G'arb — And Lyanos — Orinoko Gviana yassi tog'ligi Amazoniya Braziliya yassi tog'ligi La-Plata pasttekisligi Patagoniya Jau Manu Galapagos Iguasu Kanayma Pantanal Torres-del-Payne Chako Akonkagua And tog'lari Kotopaxi Braziliya yassi tog'ligi Gviana yassi tog'ligi Amazonka pasttekisligi La-Plata pasttekisligi Orinoko pasttekisligi Atakama cho'li Titikaka ko'li Anxel sharsharasi Iguasu sharsharasi Amazonka Parana Patagoniya Karbon ko'li Olovli Yer Galapagos orollari Shimoliy: 12°27′ sh.k., 71°40′ g'.u. Janubiy: 53°54′ j.k., 71°18′ g'.u. G'arbiy: 4°41′ j.k., 81°20′ g'.u. Sharqiy: 7°09′ j.k., 34°47′ g'.u.
Belgilardan birini bosing.

Tabiatni asrash uchun ko'plab milliy bog'lar va qo'riqxonalar tashkil etilgan: Braziliyadagi Jau va Pantanal, Perudagi Manu, Ekvadordagi Galapagos, Argentina va Braziliya chegarasidagi Iguasu, Chilidagi Torres-del-Payne va boshqalar. Ularning ko'pchiligi YUNESKO Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Janubiy Amerikaning tub aholisi kimlar va ular qayerdan kelgan? Javob
Indeyslar; ularning ajdodlari 15–20 ming yil oldin Osiyodan Bering bo'yni orqali kelgan.
2 Janubiy Amerikaga yevropaliklardan dastlab kimlar kelib o'rnashgan? Javob
Ispanlar va portugallar.
3 Mulatlar, metislar va sambo kimlarning avlodlari? Javob
Mulatlar — yevropaliklar va afrikaliklar, metislar — yevropaliklar va indeyslar, sambo — indeyslar va afrikaliklar avlodlari.
4 Indeyslar dunyoga qanday madaniy o'simliklar bergan? Javob
Kartoshka, makkajo'xori, pomidor, kakao, yeryong'oq, qalampir, ananas, kungaboqar.
5 Aholi materikda qanday joylashgan? Javob
Asosan okean sohillarida va And tog'larining baland yassi tog'liklarida; Amazoniya va Patagoniyada juda siyrak.
6 Janubiy Amerikaning qanday milliy bog'lari bor? Javob
Jau, Pantanal, Manu, Galapagos, Iguasu, Torres-del-Payne va boshqalar.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Janubiy Amerikaning tub aholisi kimlar?
  2. 2.Braziliya aholisi qaysi tilda so'zlashadi?
  3. 3.And tog'larida qudratli davlat qurgan xalq kimlar?
  4. 4.Yevropaliklar va indeyslar avlodlari qanday ataladi?
  5. 5.Qaysi o'simlik Amerikadan kelgan?
  6. 6.Machu-Pikchu qaysi xalqning shahri?
  7. 7.Janubiy Amerikadagi eng katta tropik botqoqlik bo'lgan milliy bog' qaysi?