6-sinf geografiya III bob. Afrika ⏱ 4 daqiqa o'qish

Hind okeani

Hind okeanining geografik o'rni va asosiy xususiyatlari, o'rganilish tarixi, tubi relyefi va Zond botig'i, mussonlar va iqlimi, eng issiq va sho'r dengizlari, organik dunyosi, marjon riflari, neft va dengiz yo'llari.

Uchinchi okean

Hind okeani — maydoni bo'yicha uchinchi okean (~76 mln km²). U to'rtta materik — Afrika, Yevrosiyo, Avstraliya va Antarktida orasida joylashgan, asosiy qismi Janubiy yarimsharda. Shimolda quruqlik ichiga chuqur kirib boradi; shimoli-g'arbiy va shimoli-sharqiy qirg'oqlari ancha parchalangan: Qizil dengiz, Fors va Aden qo'ltiqlari, Arabiston dengizi, Bengal qo'ltig'i. «Hind» nomi qadimgi hind tilidagi «Sindhu» — «daryo» so'zidan kelib chiqqan.

🌊 Dunyo okeani: to'rtta okean
Okeanni xaritada yoki tugmadan tanlang. ▼ belgisi — okeanning eng chuqur joyi.
Tinch okean Atlantika okeani Hind okeani Shimoliy Muz okeani Janubiy okean (Antarktida atrofidagi suvlar)
Maydoni
—
O'rtacha chuqurligi
—
Eng chuqur joyi
—
Dunyo okeanidagi ulushi
—
Okeanlar bir-biridan kattaligi, chuqurligi, suvining harorati va sho'rligi, hayot boyligi bilan farq qiladi. Okeanni tanlang.

Kimlar o'rgangan?

Hind okeani — odamlar eng qadimdan suzgan okean. Shumerlar, arablar, hindlar 5 ming yil oldin Fors qo'ltig'i, Qizil dengiz va okean sohillari bo'ylab savdo qilgan. Rivoyatlarga ko'ra, eramizdan avvalgi VI asrda finikiyalik dengizchilar Qizil dengizdan chiqib, Afrikani aylanib o'tgan va O'rta dengiz orqali qaytgan. VII–XV asrlarda arab dengizchilari okeanni puxta o'zlashtirib, uning qirg'oqlari, orollari, oqim va shamollarini batafsil tasvirlashgan.

1498-yilda Vasko da Gama Hindistonga dengiz yo'lini ochdi. 1642-yilda Abel Tasman okeanni g'arbdan sharqqa suzib o'tdi, Jeyms Kuk uning janubiy qismlarini tadqiq qildi. Okeanni muntazam o'rganish «Chellenjer» ekspeditsiyasidan boshlandi; 1960–1965-yillarda YUNESKO tashabbusi bilan o'tkazilgan Xalqaro Hind okeani ekspeditsiyasi u haqida mukammal ma'lumotlar to'pladi.

Okean tubi

Hind okeani tubida teskari «Y» harfi shaklida uchta tarmoqqa bo'lingan o'rta okean tizmalari bor: Arabiston-Hindiston, G'arbiy Hind va Avstraliya-Antarktida ko'tarilmalari. Ular orasida chuqur botiqlar joylashgan. Okeanning eng chuqur joyi — Indoneziya orollari yonidagi Zond (Yava) botig'i (7729 m). Bengal qo'ltig'i tubida Gang va Braxmaputra daryolari keltirgan yotqiziqlardan dunyodagi eng katta suv osti deltasi hosil bo'lgan.

Mussonlar okeani

Hind okeanining shimoliy qismi iqlimining asosiy «boshqaruvchisi» — mussonlar. Yozda janubi-g'arbdan okeandan quruqlikka nam musson esib, Hindistonga kuchli yomg'irlar keltiradi; qishda esa quruq shimoli-sharqiy musson quruqlikdan okeanga esadi. Mussonlar bilan birga okean oqimlari ham yiliga ikki marta yo'nalishini o'zgartiradi — buni qadimgi arab dengizchilari yaxshi bilgan va kemalarini shunga qarab yo'lga solishgan.

🌬 Musson: yozda okeandan, qishda quruqlikdan
Faslni almashtiring. «P» — past bosim, «Y» — yuqori bosim; havo doim yuqori bosimdan past bosim tomon oqadi.
P P Y Y Y Y P P Cherrapunji

Okeanning shimoliy qismida suv juda iliq (+25…+28 °C). Dunyodagi eng issiq dengizlar shu yerda: Fors qo'ltig'ida yozda suv +35 °C gacha isiydi. Qizil dengiz esa dunyodagi eng sho'r dengiz (41–42 ‰): unga birorta daryo quyilmaydi, bug'lanish juda kuchli. Aksincha, Gang va Braxmaputra chuchuk suvi quyiladigan Bengal qo'ltig'ida sho'rlik 30–34 ‰ gacha kamayadi. Okeanning janubida esa g'arbiy shamollar va Antarktidaning sovuq nafasi hukmron.

Hayoti va boyliklari

Tropik qismida plankton ko'p, ular orasida kechasi nur sochadiganlari bor — tunda dengiz «yonayotgandek» ko'rinadi. Suvlarda sardina, skumbriya, akulalar, kitlar, ulkan dengiz toshbaqalari, dengiz ilonlari, uchar baliqlar yashaydi. Sayoz joylarda ajoyib marjon riflari bor: Maldiv orollari to'liq marjon orollaridan (atollardan) iborat.

Hind okeani neft bo'yicha alohida o'rinda: Fors qo'ltig'i atrofida dunyodagi eng boy neft-gaz konlari bor, ular bu yerdan tankerlarda butun dunyoga tashiladi. Qadimdan Fors qo'ltig'i va Shri-Lanka atrofida marvarid terilgan.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Hind okeani qaysi materiklar orasida joylashgan? Javob
Afrika, Yevrosiyo, Avstraliya va Antarktida orasida.
2 Hind okeanini kimlar o'rgangan? Javob
Qadimda shumerlar, arablar, hindlar, finikiyaliklar; Ahmad ibn Mojid; Vasko da Gama, Tasman, Kuk; «Chellenjer» va Xalqaro Hind okeani ekspeditsiyasi.
3 Hind okeanining eng chuqur joyi qayerda? Javob
Indoneziya orollari yonidagi Zond (Yava) botig'ida — 7729 m.
4 Mussonlar Hind okeaniga qanday ta'sir qiladi? Javob
Yozda okeandan quruqlikka nam havo esib, kuchli yomg'irlar keltiradi; qishda quruqlikdan okeanga quruq shamol esadi; oqimlar ham yo'nalishini o'zgartiradi.
5 Nega Qizil dengiz dunyodagi eng sho'r dengiz? Javob
Unga daryolar quyilmaydi, issiq cho'llar orasida joylashgani uchun bug'lanish juda kuchli.
6 Hind okeanining asosiy boyliklari qaysilar? Javob
Fors qo'ltig'idagi neft va gaz, baliqlar, marvarid, marjon riflari.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Hind okeanining asosiy qismi qaysi yarimsharda joylashgan?
  2. 2.Hind okeanining eng chuqur joyi qaysi?
  3. 3.Dunyodagi eng sho'r dengiz qaysi?
  4. 4.Hind okeanining shimolidagi shamollar qanday ataladi?
  5. 5.«Dengiz sheri» deb atalgan arab dengizchisi kim?
  6. 6.Maldiv orollari qanday orollardan iborat?
  7. 7.Hind okeani qaysi boylik bo'yicha alohida o'rinda turadi?