6-sinf geografiya III bob. Afrika ⏱ 4 daqiqa o'qish

Afrikaning tropik cho'llari va subtropiklari

Sahroi Kabir, Kalahari va Namib cho'llari: iqlimi, kun va tun harorati, toshloq va qumli cho'llar, qoldiq tog'lar, vohalar, o'simlik va hayvonlar; shimoli-g'arbiy va janubi-g'arbiy subtropiklarning qattiq bargli o'rmon va butazorlari.

Cho'llar materigi

Tropik havo massalarining nihoyatda quruqligi va tropiklar ustidagi yuqori havo bosimi Afrikada ulkan cho'llarni hosil qilgan. Tropik chalacho'l va cho'llar materikning qariyb uchdan bir qismini egallaydi va asosan uning shimolida joylashgan.

Sahroi Kabir (arabcha «katta cho'l») — dunyodagi eng katta issiq cho'l (~9 mln km², ba'zi manbalarda 7,8 mln km²). U Atlantika okeanidan Qizil dengizgacha 5 ming km cho'zilgan. Yillik yog'in 100 mm dan kam, ichki qismlarida esa bir necha yil davomida tomchi ham yog'maydi.

🐪 Cho'lda bir sutka
Soatni o'zgartiring. Bulutsiz osmon kunduzi Quyosh nurini to'liq o'tkazadi, kechasi esa issiqlikni ushlab turolmaydi — shuning uchun cho'lda kun va tun harorati keskin farq qiladi.
0° 20° 40° 60° 0:00 6:00 12:00 18:00 24:00 qum yuzasi havo 🌙 🦎🦂

Kunduz jazirama, tun sovuq

Cho'lda havo juda quruq, osmon bulutsiz. Kunduzi quyosh yer yuzasini kuchli qizdiradi: havo +40…+50 °C gacha isiydi. Kechasi esa issiqlikni ushlab turadigan bulut yo'qligi sababli yer tez soviydi va harorat 0 °C ga yaqinlashadi. Bunday keskin o'zgarishlar tufayli tog' jinslari kengayib-qisqarib, darz ketadi va parchalanadi — mahalliy aholi hamada deb ataydigan toshloq cho'llar paydo bo'ladi. Mayda zarralarni shamol uchirib ketib, qum tepalari — barxanlar bilan qoplangan qumli cho'llar hosil qiladi.

Sahroi Kabir o'rtasida yemirilgan qoldiq tog'liklar ko'tariladi: Tibesti (eng baland nuqtasi — Emi-Kussi vulqoni, 3415 m), Axaggar, Darfur.

Cho'lda hayot

Cho'l tuproqlari chirindisiz, pastliklarda sho'rxoklar uchraydi. O'simliklar juda siyrak va qurg'oqchilikka moslashgan: ildizlari uzun, barglari mayda yoki tikonga aylangan. Bu yerda yantoq, shuvoq, akatsiyalar, molochaylar o'sadi.

Janubi-g'arbdagi Namib cho'lida dunyoda faqat shu yerda o'sadigan ajoyib o'simlik — velvichiya bor: u butun umri davomida faqat ikkita bargini o'stiradi va ming yildan ortiq yashaydi! Namibdan sharqdagi chalacho'l Kalaharida esa yovvoyi suvli tarvuzlar (tsamma) o'sadi — hayvonlar va mahalliy aholi ularni suv o'rnida iste'mol qiladi.

Cho'ldagi vohalar — yerosti suvlari yuzaga chiqqan yashil «orollar»; ularning asosiy o'simligi — xurmo palmasi. Cho'l hayvonlari: tuya, adaks antilopasi, katta quloqli fenek tulkisi, qumsichqonlar, kaltakesaklar, echkemarlar, toshbaqalar, chayonlar.

Subtropiklar

Afrikaning shimoli-g'arbiy va janubi-g'arbiy chekkalarida qattiq bargli doim yashil o'rmon va butazorlar zonasi joylashgan. Bu yerdagi o'simliklarning barglari qalin, qattiq, ko'pincha mum bilan qoplangan — ular yozgi qurg'oqchilikda suvni tejaydi.

  • Shimolda — Atlas tog'lari va O'rta dengiz sohillarida zaytun, probka emani, pakana palma, makvis butazorlari, yuqoriroqda atlas kedri o'sadi. Atlasning 3000 m dan baland qismlarida qishda qor yog'ib, sovuq −10…−17 °C gacha tushadi. Hayvonlardan dumsiz makaka (Afrikadagi yagona makaka turi; u Yevropada — Gibraltarda yashaydigan yagona yovvoyi maymun ham), qoplon, chiyabo'ri uchraydi. Ba'zan chigirtka bosqinlari qishloq xo'jaligiga katta zarar keltiradi.
  • Janubda — Keyp viloyatida noyob butazorlar o'sadi: protea, «kumush daraxt», Kap zaytuni. Bu yerdagi o'simliklarning ko'pchiligi dunyoning boshqa hech bir joyida uchramaydi — olimlar bu kichik hududni alohida «floristik qirollik» deb ajratadi.
📊 Iqlim diagrammasi (klimatogramma)
Ustunlar — har oydagi yog'in (mm), qizil chiziq — oyning o'rtacha harorati (°C). Stansiyani tanlang, ikkinchisini solishtirish uchun qo'shing.
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Afrikada tropik cho'llar qanday sabablarga ko'ra hosil bo'lgan? Javob
Tropik havo massalarining nihoyatda quruqligi va tropiklar ustidagi yuqori havo bosimi tufayli.
2 Nega cho'lda kun va tun harorati keskin farq qiladi? Javob
Havo quruq va osmon bulutsiz: kunduzi quyosh yerni kuchli qizdiradi, kechasi esa issiqlik tez chiqib ketadi.
3 Toshloq sahrolar (hamada) qanday hosil bo'ladi? Javob
Harorat keskin o'zgargani uchun tog' jinslari darz ketib parchalanadi, mayda zarralarni shamol uchirib ketadi, yuzada toshlar qoladi.
4 Tropik cho'llarda qanday hayvonlar yashaydi? Javob
Tuya, adaks antilopasi, fenek tulkisi, qumsichqonlar, kaltakesak, echkemar, toshbaqa, chayonlar.
5 Velvichiya qanday o'simlik? Javob
Namib cho'lida o'sadigan, butun umri davomida ikkita bargini o'stiradigan va ming yildan ortiq yashaydigan noyob o'simlik.
6 Afrikaning subtropiklarida qanday tabiat zonasi joylashgan? Javob
Qattiq bargli doim yashil o'rmon va butazorlar zonasi (zaytun, probka emani, atlas kedri, makvis; janubda protea).

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Dunyodagi eng katta issiq cho'l qaysi?
  2. 2.Toshloq cho'l mahalliy tilda qanday ataladi?
  3. 3.Namib cho'lida o'sadigan, ming yildan ortiq yashaydigan noyob o'simlik qaysi?
  4. 4.Vohalarning asosiy o'simligi qaysi?
  5. 5.Sahroi Kabirdagi qoldiq tog'liklardan biri qaysi?
  6. 6.Katta quloqli cho'l tulkisi qanday ataladi?
  7. 7.Atlas tog'larining qaysi daraxti mashhur?