Janubiy Amerikaning geografik o'rni, o'rganilish tarixi, tuzilishi va relyefi

Janubiy Amerikaning rekordlari, geografik o'rni va chekka nuqtalari; Kolumb, Vespuchchi, Magellan, Orelyana, Gumboldt; Gondvana bo'lagi va yosh And tog'lari; foydali qazilmalar; Tog'li G'arb va Tekislikli Sharq.

Rekordlar materigi

Janubiy Amerika (maydoni ~17,8 mln km²) — juda ko'p rekordlar materigi:

dunyodagi eng sersuv va havzasi eng katta daryo — Amazonka;
eng baland sharshara — Anxel (979 m);
quruqlikdagi eng uzun tog' tizimi — And tog'lari (~9000 km);
kemalar qatnaydigan eng baland ko'l — Titikaka (3812 m);
eng quruq cho'l — Atakama;
eng katta ilonlardan biri — anakonda va mashhur «daryo yirtqichi» — piranya;
Amazoniya o'rmonlari — sayyoramizning «o'pkasi»;
eng sernam materik: unga boshqa materiklarga qaraganda o'rtacha eng ko'p yog'in tushadi.

Geografik o'rni

Janubiy Amerika to'liq G'arbiy yarimsharda joylashgan, uning shimoliy qismidan ekvator kesib o'tadi, shuning uchun materikning katta qismi Janubiy yarimsharda. U shimoldan janubga ~7000 km, g'arbdan sharqqa ~5000 km cho'zilgan: shimolda keng, janubga tomon torayib boradi. Materikni shimoldan Karib dengizi, g'arbdan Tinch okean, sharqdan Atlantika okeani yuvib turadi. Shimoliy Amerika bilan u tor Panama bo'yni orqali tutashgan; ikki materik chegarasi shartli ravishda Panama kanali orqali o'tkaziladi. Janubda Antarktidadan Dreyk bo'g'ozi ajratib turadi.

🗺 Janubiy Amerika: materik pasporti

Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.

Belgilardan birini bosing.

Kashfiyot va o'rganilish

Kolumbdan oldin ham Amerikaga normannlar (vikinglar) va boshqa dengizchilar borgani haqida dalillar bor. Ba'zi olimlarning fikricha, vatandoshimiz Abu Rayhon Beruniy ham Kolumbdan qariyb 450 yil oldin okeanning narigi tomonida hali noma'lum quruqlik bo'lishi mumkinligini ilmiy asoslab taxmin qilgan.

Xristofor Kolumb 1492-yil 12-oktabrda Bagama orollaridagi San-Salvador oroliga yetib keldi — bu kun Amerika kashf etilgan sana hisoblanadi. U to'rt marta Amerikaga suzgan, 1498-yilda Janubiy Amerika qirg'og'iga (Orinoko quyilish joyiga) ham yetgan, lekin umrining oxirigacha Hindistonga kelganman deb o'ylagan.

Amerigo Vespuchchi 1499–1504-yillarda Janubiy Amerika qirg'oqlari bo'ylab suzib, bu yerlar Osiyo emas, balki yangi quruqlik — «Yangi Dunyo» ekanini birinchi bo'lib yozdi. 1507-yilda nemis kartografi uning sharafiga yangi quruqlikni Amerika deb atadi. 1520-yilda Magellan materikning janubidagi bo'g'iz orqali Tinch okeanga chiqdi, 1541–1542-yillarda ispan Fransisko Orelyana Amazonka daryosi bo'ylab And tog'laridan okeangacha suzib o'tdi.

Materikni ilmiy o'rganishda nemis olimi Aleksandr Gumboldt va fransuz botanigi Eme Bonplanning (1799–1804) xizmatlari ayniqsa katta. Keyinroq bu yerda rus olimlari G. Langsdorf, A. Voyeykov, N. Vavilov tadqiqotlar olib bordi.

Tuzilishi va foydali qazilmalari

Janubiy Amerika qadimda Gondvana tarkibida bo'lgan. Materikning sharqiy qismi qadimgi Janubiy Amerika platformasida joylashgan: uning cho'kkan joylarida pasttekisliklar (Amazonka, Orinoko, La-Plata), ko'tarilgan joylarida yassi tog'liklar (Braziliya, Gviana) hosil bo'lgan. G'arbda, Janubiy Amerika va Nazka plitalari to'qnashgan joyda alp burmalanishida yosh And tog'lari ko'tarilgan. Bu yerda hozir ham harakatdagi vulqonlar ko'p, kuchli zilzilalar bo'lib turadi — materikning Tinch okean sohili **«olovli halqa»**ning bir qismi.

Materik foydali qazilmalarga boy. And tog'larida — mis (Chili mis qazib olishda dunyoda birinchi), qalay, qo'rg'oshin, oltin, kumush, litiy, selitra. Braziliya yassi tog'ligida — temir rudasi, marganets, olmos, uran, nikel. Botiqlarda — neft (Venesuela neft zaxiralari bo'yicha dunyoda birinchilardan), gaz, ko'mir.

Relyefi

Janubiy Amerika relyefiga ko'ra ikki qismga bo'linadi:

Tog'li G'arb — And tog'lari. Ular materik bo'ylab shimoldan janubga ~9000 km cho'zilgan, bir necha parallel tizmalardan iborat. Markaziy qismida tizmalar orasida 3500–4500 m balandlikdagi keng Altiplano yassi tog'ligi va Titikaka ko'li joylashgan. Materikning va G'arbiy yarimsharning eng baland nuqtasi — Akonkagua (6961 m). And tog'larida dunyodagi eng baland vulqonlar bor: Ojos-del-Salado (6893 m), Lyulyaylyako (6739 m), Kotopaxi.
Tekislikli Sharq — keng pasttekisliklar (Amazonka — dunyodagi eng katta pasttekislik, Orinoko, La-Plata) va ular orasidagi qadimgi yassi tog'liklar (Braziliya va Gviana).

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Janubiy Amerikaning asosiy xususiyatlari nimalardan iborat? Javob

Eng sernam materik; eng sersuv daryo (Amazonka), eng baland sharshara (Anxel), eng uzun tog' tizimi (And), eng quruq cho'l (Atakama), eng baland kema qatnaydigan ko'l (Titikaka).

2 Amerika kashf etilgan kun qaysi? Javob

1492-yil 12-oktabr — Kolumb San-Salvador oroliga yetib kelgan kun.

3 Nega yangi quruqlik Amerika deb atalgan? Javob

Amerigo Vespuchchi bu yerlar Osiyo emas, yangi quruqlik ekanini birinchi bo'lib yozgani uchun uning sharafiga.

4 Janubiy Amerikaning qanday foydali qazilmalari bor? Javob

And tog'larida mis, qalay, oltin, kumush, litiy, selitra; Braziliya yassi tog'ligida temir, marganets, olmos, uran; botiqlarda neft, gaz, ko'mir.

5 Janubiy Amerika relyefi qanday qismlarga bo'linadi? Javob

Tog'li G'arb (And tog'lari) va Tekislikli Sharq (Amazonka, Orinoko, La-Plata pasttekisliklari, Braziliya va Gviana yassi tog'liklari).

6 Materikning eng baland nuqtasi qaysi? Javob

Akonkagua — 6961 m.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Janubiy Amerika qaysi yarimsharda to'liq joylashgan?
2.Amerika kashf etilgan sana qaysi?
3.Amazonka bo'ylab birinchi bo'lib okeangacha kim suzib o'tgan?
4.Janubiy Amerikaning eng baland nuqtasi qaysi?
5.Dunyodagi eng uzun tog' tizimi qaysi?
6.Qaysi mamlakat mis qazib olishda dunyoda birinchi?
7.Braziliya va Gviana yassi tog'liklari relyefning qaysi qismida?