6-sinf geografiya II bob. Okeanlar tabiati ⏱ 4 daqiqa o'qish

Dunyo okeani tubining geologik tuzilishi va relyefi

Okean tubi litosfera plitalari, okean yotqiziqlari (terrigen yotqiziqlar, okean loyqasi, qizil gil), okean tubining relyef shakllari — shelf, materik yonbag'ri, abissal tekisliklar, o'rta okean tizmalari, chuqur novlar; okean havzalari.

Okean tubi ham plitalardan iborat

Okean tubi ham yirik litosfera plitalaridan tashkil topgan. Ko'pchilik plitalar materik va unga tutash okean tubini birga o'z ichiga oladi, shuning uchun ular materiklar nomi bilan ataladi (Afrika, Janubiy Amerika plitalari). Faqat Tinch okean plitasi deyarli butunlay okean tubidan iborat — u eng katta va eng qadimgi okean tubidir.

Okean tubini nima qoplaydi?

Okean tubida millionlab yillar davomida cho'kindi yotqiziqlar to'planadi:

  • Terrigen yotqiziqlar («quruqlikdan kelgan») — daryolar, to'lqinlar, shamol va aysberglar keltirgan qum, gil, shag'al. Ular asosan qirg'oqqa yaqin joylarda to'planadi va okean tubining taxminan chorak qismini qoplaydi.
  • Okean loyqasi — nobud bo'lgan mayda dengiz organizmlari chig'anoqlari va skeletlaridan hosil bo'lgan yotqiziqlar.
  • Qizil okean gili — qirg'oqdan uzoq, 5000 m dan chuqur joylarda to'planadigan qo'ng'ir-qizg'ish gil. U okean tubining qariyb uchdan bir qismini qoplaydi. Hatto kosmosdan tushgan chang ham shu yerda to'planadi!

Okean tubi relyefi

Okean tubi quruqlikdagidek notekis: unda tekisliklar ham, tog' tizmalari ham, vulqonlar ham, chuqur «jarlar» ham bor.

🌊 Okean tubi: relyef va chuqurlik
🌋 Materik sayozligi (shelf) Materik sayozligi Materik yonbag'ri va etagi Materik yonbag'ri... Okean tubi (abissal tekislik) Okean tubi O'rta okean tizmasi O'rta okean tizmas... Chuqur okean botig'i (nov) Chuqur okean botig... Orol yoyi Orol yoyi 11 km 5,5 km
Okean tubi ham quruqlik kabi notekis: unda tekisliklar, tog' tizmalari, vulqonlar va chuqur novlar bor. Qismni tanlang.
Chuqurlik
0 m
Bosim
1 atm
Harorat
+20 °C
  1. Materik sayozligi (shelf) — 200 m gacha chuqurlikdagi tekis qism.
  2. Materik yonbag'ri va etagi — 3000–4000 m gacha tik tushadigan qiyalik.
  3. Okean tubi (abissal tekisliklar va botiqlar) — 3000–6000 m chuqurlikdagi keng maydonlar. Atlantikada Shimoliy Amerika, Braziliya, Angola botiqlari; Tinch okeanda Shimoli-sharqiy, Markaziy, Chili botiqlari; Hind okeanida Somali, Markaziy, G'arbiy Avstraliya botiqlari bor.
  4. O'rta okean tizmalari — umumiy uzunligi 60 ming km dan ortiq suv osti tog' tizimi. U barcha okeanlarni kesib o'tadi.
  5. Chuqur okean novlari — 6000 m dan chuqur, tor va uzun botiqlar; ular odatda orol yoylari yonida joylashgan. Eng chuqur — Mariana botig'i (11 022 m).

Chuqurlik qanday o'lchanadi?

Ilgari dengizchilar chuqurlikni uchiga og'ir yuk bog'langan uzun arqon (lot) bilan o'lchashardi — bitta o'lchov soatlab vaqt olardi. Hozir esa exolot ishlatiladi: kema tubga tovush yuboradi va uning qaytib kelish vaqtini o'lchaydi.

🔊 Exolot: okean chuqurligini tovush bilan o'lchash
Kemadagi exolot tubga tovush yuboradi. Tovush suvda 1 soniyada 1500 m yo'l bosadi. U tubga borib qaytgan vaqtni bilsak, chuqurlikni topamiz.
4 s
Chuqurlik = 4 : 2 × 1500 m = 3000 m
Nega vaqt ikkiga bo'linadi? Chunki tovush masofani ikki marta bosib o'tadi: tubgacha borib, yana kemaga qaytadi.

Okean havzalari

Daryo qaysi okeanga quyilsa, o'sha okean havzasiga tegishli bo'ladi. Dunyo xaritasida beshta havza ajratiladi: Tinch, Atlantika, Hind, Shimoliy Muz okeanlari havzalari va okeanga chiqmaydigan berk havzalar (masalan, Amudaryo va Sirdaryo havzasi — Orol berk havzasi).

60 000 km
O'rta okean tizmalarining umumiy uzunligi
11 022 m
Mariana botig'i
3700 m
Dunyo okeanining o'rtacha chuqurligi
200 m
Shelfning chegarasi
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Okean tubi qanday yotqiziqlar bilan qoplangan? Javob
Qirg'oq yaqinida terrigen yotqiziqlar (qum, gil), chuqurroqda organizmlar qoldiqlaridan hosil bo'lgan okean loyqasi, eng chuqur joylarda qizil okean gili.
2 Okean tubi relyefining asosiy shakllari qaysilar? Javob
Shelf, materik yonbag'ri va etagi, abissal tekisliklar va botiqlar, o'rta okean tizmalari, chuqur okean novlari.
3 O'rta okean tizmalarining umumiy uzunligi qancha? Javob
60 ming km dan ortiq.
4 Nega Tinch okean plitasi alohida ajratiladi? Javob
Chunki u deyarli butunlay okean tubidan iborat, materikni o'z ichiga olmaydi.
5 Exolot qanday ishlaydi? Javob
Tubga tovush yuborib, uning qaytib kelish vaqtini o'lchaydi; vaqt va tovush tezligidan chuqurlik hisoblanadi.
6 Okean havzalari nima? Javob
Suvi biror okeanga quyiladigan daryolar egallagan hudud; okeanga chiqmaydiganlari berk havza deyiladi.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Quruqlikdan daryolar keltirgan yotqiziqlar qanday ataladi?
  2. 2.Qizil okean gili qayerda to'planadi?
  3. 3.Okean tubining qaysi qismi 200 m gacha chuqurlikda joylashgan?
  4. 4.Barcha okeanlarni kesib o'tuvchi suv osti tog' tizimi nima deyiladi?
  5. 5.Qaysi plita deyarli butunlay okean tubidan iborat?
  6. 6.Exolot tovushi 4 soniyada qaytib keldi. Chuqurlik qancha? (tovush tezligi 1500 m/s)
  7. 7.Amudaryo qaysi havzaga tegishli?