6-sinf geografiya Kirish ⏱ 5 daqiqa o'qish

«Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi» kursida nimalar o'rganiladi?

Kurs tuzilishi: geografik qobiq, okeanlar va materiklar tabiati. Materik va qit'a farqi, oltita materik va to'rtta okean, dengiz, qo'ltiq, bo'g'iz va qirg'oq chizig'i tushunchalari.

Katta sayohat boshlanadi

5-sinfda siz Yerning sayyora sifatidagi xususiyatlari, globus va xaritalar, Yerning to'rtta qobig'i bilan tanishdingiz. Endi bilimlaringizni butun sayyora bo'ylab «sayohat»da qo'llaysiz: Afrikaning issiq cho'llaridan Antarktidaning muz qoplamigacha, Amazonka o'rmonlaridan Himolay cho'qqilarigacha.

Nega bu kerak? Odam o'ziga kerakli deyarli hamma narsani — suv, oziq-ovqat, yoqilg'i, qurilish materiallarini tabiatdan oladi. Inson faoliyati tabiatni o'zgartiradi, ba'zan esa unga zarar ham yetkazadi. Zararning oldini olish uchun tabiat qanday tuzilgani va qanday qonunlar asosida o'zgarishini bilish kerak.

Kurs to'rt qismdan iborat:

  1. Kirish — kurs mazmuni, geografik xaritalar, atlas va globuslar.
  2. Geografik qobiq — litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferaning birgalikdagi «hayoti», iqlim mintaqalari, tabiat zonalari, Yer aholisi.
  3. Okeanlar tabiati — Dunyo okeani, uning tubi, suvi, oqimlari va boyliklari.
  4. Materiklar va okeanlar — har bir materikning kashf etilishi, relyefi, iqlimi, suvlari, tabiat zonalari va aholisi.

Geografik qobiq — eng katta «uy»

Litosferaning ustki qismi, gidrosfera, atmosferaning quyi qismi va biosfera bir-biriga tutashib, aralashib ketgan. Ular birgalikda geografik qobiqni hosil qiladi. Geografik qobiq — Yerdagi eng yirik tabiat kompleksi. U esa o'z navbatida kichikroq tabiat komplekslariga — materiklar va okeanlarga bo'linadi. Materiklar ichida yanada kichikroq qismlar — tabiat zonalari, o'lkalar ajratiladi. Xuddi matryoshka qo'g'irchog'iga o'xshaydi!

Materik va qit'a — bir xil narsami?

🌍 Oltita materik va to'rtta okean
Materikni xaritada yoki tugmadan tanlang. Pastda materiklarni turli ko'rsatkichlar bo'yicha solishtiring.
Afrika Avstraliya Antarktida Janubiy Amerika Shimoliy Amerika Yevrosiyo Tinch okean Tinch okean Atlantika okeani Hind okeani Shimoliy Muz okeani
Yer yuzida 6 ta materik bor: Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Antarktida va Avstraliya. Materikni tanlang.
Materiklarni solishtiramiz:

Materik — atrofi suv bilan o'ralgan, Yer po'stining tuzilishiga ko'ra yaxlit, ulkan quruqlik. Yer yuzida oltita materik bor: Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Antarktida va Avstraliya.

Qit'a (yoki dunyo qismi) esa — tarixiy-madaniy tushuncha. Uni odamlar tarix davomida o'zlari ajratgan. Qit'alar ham oltita: Yevropa, Osiyo, Afrika, Amerika, Avstraliya (Okeaniya bilan) va Antarktida.

Materik Qaysi qit'aga to'g'ri keladi
Yevrosiyo Ikki qit'a: Yevropa va Osiyo
Shimoliy Amerika va Janubiy Amerika Bitta qit'a: Amerika
Afrika Afrika
Avstraliya Avstraliya va Okeaniya
Antarktida Antarktida

Darslikda materiklar quyidagi tartibda o'rganiladi: Afrika → Avstraliya → Antarktida → Janubiy Amerika → Shimoliy Amerika → Yevrosiyo. Afrikadan boshlanishining sababi bor: tabiat qonuniyatlari bu materikda eng «toza» ko'rinadi. Ekvator uni deyarli o'rtasidan kesib o'tadi, shuning uchun tabiat zonalari shimolga va janubga qarab oynadagi aksdek takrorlanadi. Yevrosiyo esa eng murakkab materik bo'lgani uchun oxirida, barcha bilimlar to'planganda o'rganiladi.

Okeanlar

Okeanlar, dengizlar va ular orasidagi bo'g'izlar bir-biriga tutashgan. Shuning uchun ularni birgalikda Dunyo okeani deyiladi. Dunyo okeanining materiklar oralig'idagi yirik qismlari okeanlar deb ataladi:

  • Tinch okean — eng katta, ~179 mln km²;
  • Atlantika okeani — ~92 mln km²;
  • Hind okeani — ~76 mln km²;
  • Shimoliy Muz okeani — eng kichik, ~15 mln km².

Ko'pchilik olimlar Antarktida atrofidagi suvlarni alohida — Janubiy okean sifatida ham ajratadi.

Okeanlarning kichikroq qismlari ham bor:

  • Dengiz — okeanning quruqlik yoki orollar bilan ajralgan, suvi, oqimlari va hayoti bilan biroz farq qiladigan qismi (O'rta dengiz, Qizil dengiz).
  • Qo'ltiq — okean yoki dengizning quruqlik ichiga kirib borgan qismi (Fors qo'ltig'i, Gvineya qo'ltig'i).
  • Bo'g'iz — ikki quruqlik orasidagi, ikki suv havzasini tutashtiradigan tor suv yo'li (Gibraltar, Bering bo'g'ozlari).

Qirg'oq chizig'i — okean yoki dengiz yuzasi quruqlik bilan tutashgan chiziq. Qirg'oq chizig'i kuchli egri-bugri bo'lsa, «parchalangan» deyiladi — unda qo'ltiq, yarimorol va orollar ko'p bo'ladi (masalan, Yevropa qirg'oqlari). Afrika va Avstraliya qirg'oqlari esa kam parchalangan.

510 mln km²
Yer sharining umumiy yuzasi
361 mln km²
Dunyo okeani (yuzaning ~71 % i)
149 mln km²
Quruqlik (yuzaning ~29 % i)
6 ta
Materik, qit'a ham 6 ta
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Yer yuzida nechta materik va nechta qit'a bor? Javob
Oltita materik (Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Antarktida, Avstraliya) va oltita qit'a (Yevropa, Osiyo, Afrika, Amerika, Avstraliya va Okeaniya, Antarktida).
2 Materik bilan qit'aning farqi nimada? Javob
Materik — Yer po'stiga ko'ra yaxlit tabiiy quruqlik; qit'a — tarix va madaniyatga ko'ra ajratilgan dunyo qismi.
3 Dunyo okeani qanday qismlarga bo'linadi? Javob
Tinch, Atlantika, Hind va Shimoliy Muz okeanlariga; ba'zan Janubiy okean ham ajratiladi.
4 Bo'g'iz bilan qo'ltiqning farqi nima? Javob
Qo'ltiq — suvning quruqlik ichiga kirib borgan qismi; bo'g'iz — ikki suv havzasini tutashtiradigan tor suv yo'li.
5 Nega materiklarni o'rganish Afrikadan boshlanadi? Javob
Chunki Afrikada tabiat qonuniyatlari, ayniqsa tabiat zonalarining ekvatordan ikki tomonga simmetrik almashinishi juda yaqqol ko'rinadi.
6 Geografik qobiq bilan materiklar qanday bog'langan? Javob
Geografik qobiq — eng yirik tabiat kompleksi, materiklar va okeanlar uning tarkibidagi kichikroq tabiat komplekslaridir.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Qaysi materik ikki qit'adan iborat?
  2. 2.Eng katta okean qaysi?
  3. 3.Eng kichik okean qaysi?
  4. 4.Ikki suv havzasini tutashtiradigan tor suv yo'li nima deyiladi?
  5. 5.«Amerika» qit'asiga qaysi materiklar kiradi?
  6. 6.Dunyo okeani Yer yuzasining taxminan qancha qismini egallaydi?
  7. 7.Yerdagi eng yirik tabiat kompleksi qaysi?