6-sinf geografiya IV bob. Avstraliya va Okeaniya ⏱ 4 daqiqa o'qish

Okeaniya

Okeaniya — Tinch okeandagi orollar dunyosi; Melaneziya, Mikroneziya va Polineziya; orollarning kelib chiqishiga ko'ra turlari — materik, vulqon va marjon orollari; atollar qanday hosil bo'ladi; o'rganilish tarixi va Mikluxo-Maklay; foydali qazilmalar.

Suvdagi orollar dunyosi

Tinch okeanning markaziy va g'arbiy qismlarida sochilib yotgan katta-kichik orollar Okeaniya deb ataladi. U 7 mingdan ortiq orolni birlashtiradi, lekin ularning umumiy maydoni atigi ~1,3 mln km². Okeaniya egallagan hududning 98 % i suv, quruqlik esa atigi 2 % — shuning uchun u «Okeaniya» deb nomlangan. Quruqlikning qariyb 90 % i ikki yirik orolga — Yangi Gvineya va Yangi Zelandiyaga to'g'ri keladi.

Okeaniyaning o'ziga xos xususiyatlari: zaharli ilonlari, yirik yirtqichlari va yirik sutemizuvchilari deyarli yo'q; endemik organizmlari ko'p; Yangi Zelandiyada «uchinchi ko'zi» bor qadimiy kaltakesak — tuatara yashaydi.

Uch guruh orollar

Okeaniya tabiati va xalqlarining farqlariga ko'ra uch qismga bo'linadi:

🌺 Okeaniya: orollar dunyosi
Tinch okeanning markaziy va g'arbiy qismidagi 7 mingdan ortiq orol uch guruhga bo'linadi. Guruhni yoki orolni bosing. ■ materik, ▲ vulqon, ● marjon oroli.
MELANEZIYA MIKRONEZIYA POLINEZIYA AVSTRALIYA 180° ■ Yangi Gvineya ■ Yangi Zelandiya ▲ Fiji ■ Yangi Kaledoniya ▲ Solomon orollari ▲ Mariana orollari ● Nauru ● Marshall orollari ▲ Gavayi orollari ▲ Samoa ▲ Taiti ● Tuamotu ▲ Pasxa oroli
Okeaniyada orollarning umumiy maydoni atigi 1,3 mln km², ular egallagan okean maydonining esa 98 % i suv. Quruqlikning qariyb 90 % i ikki yirik orolga — Yangi Gvineya va Yangi Zelandiyaga to'g'ri keladi.
  1. Melaneziya (yunoncha «qora orollar») — Yangi Gvineya, Bismark arxipelagi, Solomon orollari, Yangi Kaledoniya, Fiji. Asosan yirik, tog'li materik orollari.
  2. Mikroneziya («kichik orollar») — Mariana, Karolina, Marshall, Gilbert orollari, Nauru. Ko'pchiligi mitti marjon orollari.
  3. Polineziya («ko'p orollar») — Gavayi, Samoa, Tonga, Taiti, Tuamotu, Markiz orollari, Pasxa oroli va Yangi Zelandiya. Ular xaritada ulkan uchburchak hosil qiladi.

Orollar qanday paydo bo'lgan?

Kelib chiqishiga ko'ra Okeaniya orollari bir necha guruhga bo'linadi:

  • materik orollari — qadimda materikdan ajralib qolgan: Yangi Gvineya, Yangi Zelandiya. Ular katta, tog'li, foydali qazilmalarga boy;
  • vulqon orollari — okean tubidagi vulqonlar ko'tarilishidan hosil bo'lgan: Gavayi, Samoa, Pasxa oroli;
  • plitalar to'qnashgan joylardagi orol yoylari: Mariana orollari;
  • marjon (biogen) orollari — marjon poliplarining ohak skeletlaridan hosil bo'lgan pastqam orollar, riflar va atollar.
🏝 Marjon oroli — atoll qanday paydo bo'ladi?
Bosqichlarni almashtiring: chapda — kesim, o'ngda — tepadan ko'rinish.
🌴 okean sathi
🗺 Materik orollari
Materikdan ajralib qolgan qismlar: Yangi Gvineya, Yangi Zelandiya, Madagaskar, Grenlandiya. Ular yirik va tuzilishi materikka o'xshaydi.
🌋 Vulqon orollari
Okean tubidagi vulqonlar ko'tarilishidan hosil bo'lgan: Gavayi, Pasxa, Islandiya. Ular odatda baland va tog'li.
🏝 Marjon orollari
Marjon poliplari skeletlaridan hosil bo'lgan pastqam orollar va atollar: Maldiv, Tuamotu, Marshall orollari.

Okeaniyaning eng baland nuqtasi — Yangi Gvineya orolidagi Jaya cho'qqisi (4884 m). Gavayidagi Mauna-Kea vulqoni esa okean tubidan hisoblaganda 10 km dan ortiq — u Everestdan ham baland! Yirik orollarda foydali qazilmalar bor: Yangi Kaledoniyada nikel, Yangi Gvineya va Yangi Zelandiyada neft va gaz, Fiji va Yangi Gvineyada oltin, Nauru orolida fosforit.

O'rganilish tarixi

Okeaniya orollariga birinchi bo'lib ming yillar oldin polineziyalik dengizchilar kelib joylashgan: ular yulduzlar, to'lqinlar va qushlarga qarab yo'l topib, oddiy qayiqlarda minglab kilometr suzishgan. Yevropaliklar Okeaniya haqida Magellan sayohatidan (1521) keyin bila boshladi. Jeyms Kuk XVIII asrda ko'plab orollarni xaritaga tushirdi. XIX asrda ruslar 40 dan ortiq ekspeditsiya uyushtirdi, «Chellenjer» ekspeditsiyasi orollar va ularning aholisi haqida qimmatli ma'lumotlar to'pladi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Okeaniya deb nimaga aytiladi? Javob
Tinch okeanning markaziy va g'arbiy qismlarida sochilib yotgan katta-kichik orollarga.
2 Okeaniya qanday qismlarga bo'linadi? Javob
Melaneziya («qora orollar»), Mikroneziya («kichik orollar») va Polineziya («ko'p orollar»).
3 Okeaniya orollari kelib chiqishiga ko'ra qanday turlarga bo'linadi? Javob
Materik orollari, vulqon orollari, orol yoylari va marjon (biogen) orollari.
4 Atoll qanday hosil bo'ladi? Javob
Cho'kayotgan vulqon oroli atrofida marjonlar o'sib, avval qirg'oq rifi, keyin to'siq rifi, orol butunlay cho'kkach — o'rtasida lagunasi bor halqasimon orol hosil bo'ladi.
5 Okeaniyaning yirik orollarida qanday foydali qazilmalar bor? Javob
Yangi Kaledoniyada nikel, Yangi Gvineya va Yangi Zelandiyada neft va gaz, Fiji va Yangi Gvineyada oltin, Naurada fosforit.
6 Mikluxo-Maklay kim va nima bilan mashhur? Javob
Rus olimi; Yangi Gvineyada papuaslar orasida yashab, ularning turmushi va urf-odatlarini o'rgangan.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.«Polineziya» so'zi nimani bildiradi?
  2. 2.Yangi Gvineya Okeaniyaning qaysi qismiga kiradi?
  3. 3.Gavayi orollari kelib chiqishiga ko'ra qanday orollar?
  4. 4.O'rtasida lagunasi bo'lgan halqasimon marjon oroli nima deyiladi?
  5. 5.Atollar hosil bo'lishi nazariyasini kim taklif qilgan?
  6. 6.Yangi Kaledoniya qaysi foydali qazilmaga boy?
  7. 7.Okeaniyaning eng baland nuqtasi qayerda?