6-sinf geografiya III bob. Afrika ⏱ 4 daqiqa o'qish

Afrikaning geologik tuzilishi, foydali qazilmalari va relyefi

Afrika — Gondvana bo'lagi; qadimgi platforma va Atlas burmali tog'lari; Buyuk Afrika yer yorig'i, gorst va grabenlar; olmos, oltin, mis, neft va boshqa boyliklar; «past» va «baland» Afrika, eng baland va eng past nuqtalar.

Gondvananing bo'lagi

Afrika — qadimgi Gondvana materigining bir bo'lagi. Taxminan 180 mln yil oldin u Arabiston yarimoroli bilan birga yaxlit platformani tashkil qilgan. Keyinroq Yer po'stining yorilishi natijasida Qizil dengiz ochildi va Arabiston Afrikadan ajralib, Yevrosiyoga qo'shildi.

Materikning katta qismi qadimgi, barqaror Afrika platformasida joylashgan. Shuning uchun Afrikada keng tekisliklar, platolar va yassi tog'liklar ustunlik qiladi, baland burmali tog'lar esa kam. Faqat shimoli-g'arbda, Afrika plitasi Yevrosiyo plitasiga to'qnashgan joyda Atlas tog'lari ko'tarilgan (eng baland cho'qqisi — Tubkal, 4167 m).

Buyuk Afrika yer yorig'i

Afrikaning sharqida quruqlikdagi eng katta yer yorig'i — Buyuk Afrika yer yorig'i joylashgan. U Qizil dengiz va Aqaba qo'ltig'idan Zambezi daryosining quyi oqimigacha qariyb 6500 km cho'zilgan. Bu yerda Yer po'sti cho'zilib, yorilmoqda: ba'zi bo'laklari ko'tarilib gorstlarni, boshqalari cho'kib grabenlarni hosil qilgan. Grabenlarni suv to'ldirib, uzun va chuqur ko'llar paydo bo'lgan: Tanganika, Nyasa, Rudolf. Yoriq bo'ylab vulqonlar (Kilimanjaro, Keniya, Karisimbi) ko'tarilgan, zilzilalar bo'lib turadi.

🌋 Buyuk Afrika yer yorig'i: materik qanday yoriladi?
Bosqichlarni almashtiring. Chapda — Yer po'stining kesimi, o'ngda — Sharqiy Afrika yer yoriqlari xaritada.
Mantiya gorstgorstgraben Keniya ▲ Kilimanjaro Qizil dengiz

Yer ostidagi xazina

Afrikani «tabiiy boyliklarning ulkan xazinasi» deyishadi. Qadimgi kristall va magmatik jinslar ko'p bo'lgani uchun materik ayniqsa rudali qazilmalarga boy:

  • olmos — Afrika olmos qazib olishda materiklar orasida yetakchi (Botsvana, Kongo DR, Angola, JAR);
  • oltin — Janubiy Afrika respublikasidagi konlar asrlar davomida dunyodagi eng boylaridan bo'lgan;
  • mis va kobalt — mashhur «Mis mintaqasi» Zambiya va Kongo DR chegarasida;
  • temir, marganets, xrom, uran, boksit rudalari;
  • cho'kindi jinslar to'plangan botiqlarda — neft va gaz (Nigeriya, Liviya, Jazoir, Angola), toshko'mir, fosforitlar (Marokash).

Relyef: «past» va «baland» Afrika

Afrika relyefiga ko'ra ikki qismga bo'linadi; ular orasidagi chegara taxminan Angoladan Efiopiyaga qarab o'tadi.

🗺 Afrika: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Shimoliy Afrika Markaziy Afrika Sharqiy Afrika Janubiy Afrika Shimoliy Afrika Markaziy Afrika Sharqiy Afrika Janubiy Afrika Serengeti Ngorongoro Masai-Mara Bvindi Virunga Okavango deltasi Chobe Etosha Kryuger Sentral-Kalahari Kilimanjaro Keniya tog'i Atlas tog'lari Drakon tog'lari Efiopiya tog'ligi Sharqiy Afrika yer yoriqlari Sahroi Kabir Kalahari Namib Kongo botig'i Viktoriya ko'li Tanganika ko'li Chad ko'li Assal ko'li Nil Kongo Niger Zambezi Viktoriya sharsharasi Madagaskar Somali yarimoroli Gvineya qo'ltig'i Suvaysh kanali Shimoliy: 37°21′ sh.k., 9°45′ sh.u. Janubiy: 34°50′ j.k., 20° sh.u. G'arbiy: 14°45′ sh.k., 17°32′ g'.u. Sharqiy: 10°26′ sh.k., 51°24′ sh.u.
Belgilardan birini bosing.
  • «Past» Afrika — Shimoliy va G'arbiy Afrika, balandligi asosan 1000 m gacha. Bu yerda Sahroi Kabirning keng tekisliklari va platolari, botqoqli Kongo botig'i, cho'l o'rtasidagi qoldiq tog'liklar — Axaggar, Tibesti, Darfur joylashgan. «Past» Afrikaning eng past joyi — Misrdagi Kattara botig'i (−133 m).
  • «Baland» Afrika — Sharqiy va Janubiy Afrika, balandligi 1000 m dan ortiq. Bu yerda Efiopiya tog'ligi («Afrikaning tomi»), Sharqiy Afrika yassi tog'ligi va Janubiy Afrika yassi tog'ligi, uning chetidagi Drakon tog'lari joylashgan.

Afrikaning eng baland nuqtasi — Kilimanjaro vulqoni (5895 m), eng past nuqtasi — Afar botig'idagi Assal ko'li (−155 m). Ikkalasi ham «baland» Afrikada! Platolardan oqib tushgan daryolar ko'plab sharshara va ostonalar hosil qilgan: Viktoriya, Livingston, Stenli sharsharalari.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Afrika qaysi qadimgi materikning bo'lagi? Javob
Gondvananing.
2 Nega Afrikada tekislik va yassi tog'liklar ustunlik qiladi? Javob
Chunki materikning katta qismi qadimgi, barqaror Afrika platformasida joylashgan.
3 Buyuk Afrika yer yorig'i qanday hosil bo'lgan? Javob
Yer po'stining cho'zilishi va yorilishidan: bo'laklar ko'tarilib gorstlarni, cho'kib grabenlarni hosil qilgan; yoriqlar bo'ylab vulqonlar paydo bo'lgan.
4 Afrika qanday foydali qazilmalarga boy? Javob
Olmos, oltin, mis, kobalt, temir, marganets, xrom, uran, boksit; botiqlarda neft, gaz, toshko'mir va fosforitlar.
5 «Past» va «baland» Afrika qanday farq qiladi? Javob
«Past» Afrika (shimol va g'arb) asosan 1000 m gacha bo'lgan tekislik va platolardan, «baland» Afrika (sharq va janub) esa 1000 m dan baland tog'liklardan iborat.
6 Afrikaning eng baland va eng past nuqtalari qaysilar? Javob
Eng baland — Kilimanjaro (5895 m), eng past — Assal ko'li (−155 m).

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Afrikaning shimoli-g'arbidagi burmali tog'lar qaysi?
  2. 2.Afrikaning eng baland nuqtasi qaysi?
  3. 3.Afrikaning eng past nuqtasi qaysi?
  4. 4.Yoriqlar orasida cho'kkan Yer po'sti bo'lagi nima deyiladi?
  5. 5.Mashhur «Mis mintaqasi» qaysi davlatlar chegarasida joylashgan?
  6. 6.«Baland» Afrikaga qaysi hudud kiradi?
  7. 7.Arabiston yarimoroli Afrikadan nima tufayli ajralgan?