6-sinf geografiya I bob. Geografik qobiq ⏱ 4 daqiqa o'qish

Geografik qobiqning chegaralari va xususiyatlari

Geografik qobiq nima, uning yuqori (ozon pardasi) va quyi chegaralari, tarkibiy qismlari, modda va energiya almashinuvi, vertikal va gorizontal tuzilishi.

To'rtta qobiq — bitta «organizm»

5-sinfda siz Yerning to'rtta tashqi qobig'i bilan tanishdingiz: litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosfera. Ammo tabiatda ular alohida-alohida yashamaydi. Daryo suvi tog' jinslarini yemiradi, shamol changni havoga ko'taradi, o'simlik ildizlari toshni yoradi, okeandan bug'langan suv yomg'ir bo'lib quruqlikka qaytadi.

Atmosferaning quyi qismi, litosferaning ustki qismi, butun gidrosfera va biosfera bir-biriga kirishib, o'zaro ta'sir etib turadigan yaxlit qobiqni hosil qiladi. Bu geografik qobiq deb ataladi. Aynan geografik qobiq — tabiiy geografiyaning asosiy o'rganish obyekti.

🌐 Geografik qobiqning kesimi
Tarkibiy qismni tanlang — u kesimda ajratib ko'rsatiladi. «Modda almashinuvi» tugmasi qobiqlar orasidagi aylanma harakatni jonlantiradi.
Ozon pardasi (20–25 km) Quyosh energiyasi ↓ Granit va bazalt qatlamlari (qobiqdan tashqarida) ↑ Yerning ichki energiyasi 🕊🌲🌾🐄 🐟🦑🦠 Geografik qobiq ≈ 30–40 km
Geografik qobiq — litosferaning ustki qismi, gidrosfera, atmosferaning quyi qismi va biosfera bir-biriga kirishib, o'zaro ta'sir etib turadigan yaxlit qobiq. Yuqori chegarasi — ozon pardasi, quyi chegarasi — cho'kindi jinslarning tagi.

Geografik qobiq qayerdan boshlanib, qayerda tugaydi?

Olimlar uning chegaralarini turlicha belgilaydi, lekin ko'pchilik quyidagicha hisoblaydi:

  • Yuqori chegarasi — ozon pardasi (20–25 km balandlikda). Ozon Quyoshdan keladigan zararli ultrabinafsha nurlarni tutib qoladi va tirik organizmlarni himoya qiladi. Undan yuqorida hayot bo'lmaydi.
  • Quyi chegarasi — litosferaning ustki g'ovak, cho'kindi jinslar qatlamining tagi (quruqlikda bir necha km, okean tubida yana bir necha km).

Shunday qilib, geografik qobiqning qalinligi o'rtacha 30–40 km. Yer radiusi (6371 km) bilan solishtirsangiz, bu olma po'stidan ham yupqa!

Geografik qobiqning xususiyatlari

  1. Tarkibiy qismlar doimo o'zaro bog'langan. Litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosfera bir-biriga ta'sir etadi, biri o'zgarsa, qolganlari ham o'zgaradi.
  2. Modda va energiya to'xtovsiz almashinib turadi. Masalan, suv tabiatda aylanib, bir qobiqdan ikkinchisiga o'tadi.
  3. Unda hayot bor, jumladan, inson jamiyati ham shu qobiqda yashaydi va unga ta'sir ko'rsatadi.
  4. Unda moddalar uch holatda — qattiq, suyuq va gaz holida uchraydi.

Geografik qobiqdagi jarayonlarning asosiy qismi Quyosh energiyasi hisobiga, kamroq qismi esa Yerning ichki energiyasi (vulqonlar, zilzilalar, tog' hosil bo'lishi) hisobiga sodir bo'ladi.

Vertikal va gorizontal tuzilish

Vertikal tuzilish — geografik qobiq qismlarining balandlik bo'yicha qavat-qavat joylashuvi: pastda tog' jinslari va yerosti suvlari, ustida tuproq va o'simliklar, undan yuqorida havo qatlamlari.

Gorizontal tuzilish — tabiat komplekslarining Yer yuzasi bo'ylab — kenglik va uzunlik bo'yicha almashinishi. Bunga iqlim mintaqalari va tabiat zonalari eng yaxshi misoldir: ekvatordan qutblarga tomon sernam o'rmonlar savannalarga, ular cho'llarga, cho'llar dashtlarga, o'rmonlarga, tundraga almashinadi.

20–25 km
Ozon pardasi — yuqori chegara
30–40 km
Geografik qobiqning qalinligi
10 kun
Atmosfera namligining yangilanish muddati
3000 yil
Okean suvining yangilanish muddati
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Geografik qobiq deb nimaga aytiladi? Javob
Litosferaning ustki qismi, gidrosfera, atmosferaning quyi qismi va biosferadan iborat, o'zaro ta'sir etib turadigan yaxlit qobiqqa.
2 Geografik qobiqning chegaralari qayerdan o'tadi va qalinligi qancha? Javob
Yuqori chegarasi — ozon pardasi (20–25 km), quyi chegarasi — cho'kindi jinslar qatlamining tagi; qalinligi o'rtacha 30–40 km.
3 Ozon pardasi qanday vazifani bajaradi? Javob
Quyoshning zararli ultrabinafsha nurlarini tutib qolib, tirik organizmlarni himoya qiladi.
4 Geografik qobiqning asosiy xususiyatlari qaysilar? Javob
Tarkibiy qismlarning o'zaro bog'liqligi, modda va energiya almashinuvi, hayotning mavjudligi, moddalarning uch holatda uchrashi.
5 Geografik qobiqdagi jarayonlarning asosiy energiya manbai nima? Javob
Asosan Quyosh energiyasi, kamroq qismi — Yerning ichki energiyasi.
6 Gorizontal tuzilishga misol keltiring. Javob
Iqlim mintaqalari va tabiat zonalarining ekvatordan qutblarga tomon almashinishi.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Geografik qobiqning yuqori chegarasi qayerdan o'tadi?
  2. 2.Geografik qobiqning o'rtacha qalinligi qancha?
  3. 3.Geografik qobiqdagi jarayonlarning asosiy energiya manbai nima?
  4. 4.Atmosferadagi namlik o'rtacha qancha vaqtda yangilanadi?
  5. 5.Qaysi qobiq geografik qobiqqa to'liq kiradi?
  6. 6.Tabiat zonalarining ekvatordan qutblarga almashinishi geografik qobiqning qanday tuzilishiga misol?
  7. 7.Ozon pardasi nimadan himoya qiladi?