Viloyatlar va Shaharlar
Ipak Yo'li bo'ylab joylashgan 14 ta viloyat — har biri o'z tarixi, madaniyati va sirlari bilan.
Andijon viloyati — O'zbekistonning sharqiy chekkasida, Farg'ona vodiysining sharqiy qismida joylashgan. Bu mamlakatning eng zich aholi yashaydigan viloyatlaridan biri bo'lib, unumdor tuprog'i va rivojlangan qishloq xo'jaligi bilan ajralib turadi. Andijon shahri — buyuk shoir va sarkarda, Boburiylar saltanati asoschisi Zahiriddin Muhammad Boburning vatani. Bobur o'zining "Boburnoma" asarida tug'ilib o'sgan yurtini muhabbat bilan tasvirlagan. Shahar markazida unga bag'ishlangan xotira majmuasi va bog' joylashgan. Viloyat O'zbekiston sanoatida muhim o'rin tutadi. Asaka shahrida joylashgan avtomobil zavodi mamlakatdagi eng yirik avtomobilsozlik korxonasi bo'lib, butun mintaqani avtomobil bilan ta'minlaydi. Bu viloyat iqtisodiyotining muhim tarmog'i hisoblanadi. Qishloq xo'jaligida paxtachilik, bug'doy, sholi yetishtirish, bog'dorchilik va ipakchilik rivojlangan. Andijon bozorlari va dehqonchilik mahsulotlari mo'lligi bilan mashhur. Andijon boy madaniy merosi, an'anaviy musiqasi (Andijon yallasi), milliy taomlari va mehmondo'st aholisi bilan tanilgan. Viloyat tarix va zamonaviylikni o'zida uyg'unlashtirgan jonli hududdir.
Buxoro — O'zbekistonning eng qadimiy va muqaddas shaharlaridan biri bo'lib, uning tarixi 2500 yildan ortiqqa borib taqaladi. Shahar markazi to'liqligicha YuNESKOning Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan, chunki u o'rta asr Sharq shaharsozligining yaxlit saqlanib qolgan nodir namunasidir. Buxoro asrlar davomida ilm, ma'naviyat va savdoning markazi bo'lgan. Shaharda mingdan ortiq tarixiy yodgorlik mavjud bo'lib, ular orasida Po'i Kalon majmuasi, Kalon minorasi, Ismoil Somoniy maqbarasi, Labi Hovuz ansambli va Ark qal'asi alohida ajralib turadi. Buyuk Ipak yo'lidagi muhim shahar sifatida Buxoro savdo karvonlari uchun asosiy to'xtash joyi bo'lgan. Uning bozorlari va savdo gumbazlari (toqilar) bugungi kunda ham faoliyat yuritadi. Viloyat iqtisodiyoti qishloq xo'jaligi (paxta, qorako'l terisi), tabiiy gaz qazib olish, to'qimachilik va hunarmandchilikka asoslanadi. Buxoro qorako'l qo'ylari va zardo'zlik (oltin tikuv) san'ati bilan jahonga tanilgan. Shaharning tor ko'chalari, gumbazli bozorlari va tarixiy madrasalari yiliga ko'plab sayyohlarni o'ziga jalb etadi. Buxoro "muzey shahar" sifatida e'tirof etiladi.
Farg'ona viloyati — O'zbekistonning sharqida, hosildor Farg'ona vodiysida joylashgan. Vodiy mamlakatning eng zich aholi yashaydigan va eng unumdor qishloq xo'jaligi hududlaridan biridir. Viloyat uch tomondan tog' tizmalari bilan o'ralgan bo'lib, mo''tadil iqlimga ega. Farg'ona shahri viloyat markazi bo'lib, XIX asr oxirida bunyod etilgan va keng, to'g'ri ko'chalari hamda yashil xiyobonlari bilan ajralib turadi. Viloyat qadimdan ipakchilik, paxtachilik va bog'dorchilik bilan mashhur. Qo'qon shahri viloyatdagi muhim tarixiy markaz bo'lib, bir vaqtlar Qo'qon xonligining poytaxti bo'lgan. Xon saroyi (O'rda) va ko'plab madrasalar bu yerning boy tarixidan dalolat beradi. Rishton shahri esa o'zining an'anaviy sopol buyumlari va kulolchilik maktabi bilan butun dunyoga tanilgan. Viloyat iqtisodiyoti qishloq xo'jaligi, neftni qayta ishlash, kimyo sanoati, to'qimachilik va hunarmandchilikka tayanadi. Farg'ona neftni qayta ishlash zavodi mamlakatning yirik sanoat korxonalaridan biridir. Farg'ona vodiysi o'zining mehnatsevar aholisi, boy madaniyati va milliy hunarmandchilik an'analari bilan O'zbekistonning o'ziga xos hududi hisoblanadi.
Jizzax viloyati — O'zbekistonning markaziy qismida, Toshkent va Samarqand oralig'ida joylashgan. Viloyat qadimdan Buyuk Ipak yo'lidagi muhim o'tish nuqtasi bo'lib kelgan, chunki u tog' dovonlari orqali turli hududlarni bog'lab turgan. Jizzax shahri viloyat markazi bo'lib, tarixiy savdo yo'llari chorrahasida shakllangan. Hudud Turkiston tog' tizmasi etaklarida joylashgani bois tog' va dasht manzaralarini o'zida uyg'unlashtiradi. Viloyatning eng go'zal joylaridan biri — Zomin milliy bog'i. Bu yer toza havosi, archazorlari va shifobaxsh iqlimi bilan mashhur bo'lib, mamlakatdagi muhim dam olish va sog'lomlashtirish maskanlaridan hisoblanadi. Zomin ko'pincha "O'zbekiston Shveytsariyasi" deb ataladi. Viloyat iqtisodiyoti qishloq xo'jaligiga tayanadi — paxtachilik, g'allachilik va chorvachilik yetakchi tarmoqlardir. So'nggi yillarda viloyatda yangi sanoat korxonalari va sug'orish tizimlari rivojlantirilmoqda. Jizzax o'zining tabiiy go'zalligi, tog' manzaralari, salqin yaylovlari va mehmondo'st aholisi bilan ajralib turadi. Zomin har yili tabiat ixlosmandlari va sayyohlarni o'ziga jalb etadi.
Namangan viloyati — Farg'ona vodiysining shimoliy qismida joylashgan bo'lib, O'zbekistonning eng yirik va aholisi zich viloyatlaridan biridir. Viloyat Sirdaryo va uning irmoqlari bilan sug'oriladigan unumdor yerlarga ega. Namangan shahri o'zining gullab-yashnagan bog'lari va gulchiligi bilan mashhur. Shahar nomi ham "namak kon" (tuz koni) so'zidan kelib chiqqan degan qarashlar mavjud. Namangan azaldan hunarmandchilik, savdo va bog'dorchilik markazi bo'lib kelgan. Viloyat qishloq xo'jaligida paxtachilik, mevachilik, uzumchilik va sabzavotchilik yetakchi o'rin tutadi. Namangan olma, anor va boshqa mevalari bilan tanilgan. Shuningdek, viloyatda to'qimachilik, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari faoliyat yuritadi. Namangan ma'naviy va diniy markaz sifatida ham ahamiyatga ega. Shaharda ko'plab tarixiy masjid va madrasalar, jumladan Mullа Qirg'iz madrasasi saqlanib qolgan. Viloyat aholisi mehnatsevarligi, tadbirkorligi va boy milliy an'analari bilan ajralib turadi. Namangan an'anaviy gul bayramlari va hunarmandchilik mahsulotlari bilan mintaqada o'ziga xos o'rin egallaydi.
Navoiy viloyati — O'zbekistonning markaziy qismida, asosan Qizilqum cho'lida joylashgan. Viloyat buyuk shoir va davlat arbobi Alisher Navoiy sharafiga nomlangan. Bu hudud mamlakatning sanoat va tog'-kon salohiyati eng yuqori bo'lgan mintaqalaridan biridir. Viloyat O'zbekiston iqtisodiyotida hal qiluvchi o'rin tutadi. Muruntov (Murunto'v) oltin koni dunyodagi eng yirik ochiq usulda qazib olinadigan oltin konlaridan biri hisoblanadi. Bu kon mamlakat oltin ishlab chiqarishining asosiy qismini ta'minlaydi. Shuningdek, viloyatda uran, marmar va boshqa qazilma boyliklar qazib olinadi. Navoiy shahri zamonaviy sanoat markazi bo'lib, kimyo, metallurgiya va energetika korxonalari joylashgan. Navoiy erkin iqtisodiy zonasi va xalqaro logistika markazi mintaqaning iqtisodiy rivojlanishiga turtki bermoqda. Viloyat hududida qadimiy karvonsaroylar va Buyuk Ipak yo'liga oid yodgorliklar saqlanib qolgan. Nurota tog'lari va undagi buloqlar tabiiy go'zalligi bilan mashhur. Navoiy zamonaviy sanoat, boy yer osti boyliklari va o'ziga xos cho'l tabiati bilan O'zbekistonning strategik muhim viloyatlaridan biridir.
Qashqadaryo viloyati — O'zbekistonning janubida joylashgan yirik va iqtisodiy jihatdan muhim hududlardan biri. Viloyat markazi Qarshi shahri bo'lib, u qadimiy savdo yo'llari chorrahasida joylashgan. Viloyatning eng mashhur shahri — Shahrisabz. Bu shahar buyuk sarkarda Amir Temurning vatani bo'lib, uning tarixiy markazi YuNESKOning Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan. Oqsaroy sarqasi, Ko'k Gumbaz masjidi va Dor us-Saodat majmuasi shaharning noyob yodgorliklaridir. Qashqadaryo O'zbekiston energetika tarmog'ida hal qiluvchi o'rin tutadi. Sho'rtan gaz koni va gaz-kimyo majmuasi mamlakat tabiiy gaz va kimyo sanoatining asosiy markazlaridan biridir. Bu viloyat iqtisodiyotining yetakchi tarmog'i hisoblanadi. Qishloq xo'jaligida paxtachilik, g'allachilik va chorvachilik rivojlangan. Viloyatning dasht va tog'oldi hududlari qorako'lchilik uchun qulaydir. Qashqadaryo boy tarixi, Amir Temur bilan bog'liq merosi va zamonaviy sanoat salohiyati bilan O'zbekistonning rivojlanayotgan mintaqalaridan biridir. Shahrisabz har yili tarix ixlosmandlarini o'ziga jalb etadi.
Qoraqalpog'iston Respublikasi — O'zbekiston tarkibidagi avtonom respublika bo'lib, mamlakatning shimoli-g'arbida joylashgan. U hududi jihatidan O'zbekistondagi eng yirik ma'muriy birlik bo'lib, mamlakat maydonining katta qismini egallaydi. Respublika poytaxti — No'kis shahri. Bu yerda jahonga mashhur Savitskiy nomidagi san'at muzeyi joylashgan bo'lib, u rus avangard san'atining dunyodagi eng yirik to'plamlaridan biriga ega. Muzey "cho'ldagi Luvr" deb ham ataladi. Qoraqalpog'iston hududining katta qismini Qizilqum cho'li va qurib borayotgan Orol dengizi egallaydi. Orol dengizining qurishi XX asrning eng yirik ekologik falokatlaridan biri hisoblanadi va bugungi kunda bu muammoni hal etishga qaratilgan keng ko'lamli ishlar olib borilmoqda. Viloyat iqtisodiyoti qishloq xo'jaligi (paxta, sholi), baliqchilik, chorvachilik va tog'-kon sanoatiga tayanadi. Mintaqada tabiiy gaz va boshqa qazilma boyliklar mavjud. Qoraqalpoq xalqi o'zining boy tili, eposlari, an'anaviy musiqasi va madaniyati bilan ajralib turadi. Mo'ynoq shahri va sobiq Orol dengizi sohillari ekologik sayyohlik yo'nalishi sifatida rivojlanmoqda.
Samarqand — dunyodagi eng qadimgi shaharlardan biri va O'zbekistonning sayyohlik markazi. Uning yoshi 2750 yildan oshadi. Buyuk Ipak yo'lining muhim shahri sifatida Samarqand asrlar davomida Sharq va G'arbni bog'lab turgan. Shahar Amir Temur saltanatining poytaxti bo'lgan va aynan shu davrda u o'zining eng yuksak gullab-yashnashiga erishgan. Registon maydoni, Bibixonim masjidi, Shohi Zinda majmuasi va Go'ri Amir maqbarasi kabi noyob me'moriy yodgorliklar bugungi kunda YuNESKOning Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan. Samarqand shuningdek ilm-fan markazi sifatida ham mashhur. Mirzo Ulug'bek bu yerda o'zining mashhur rasadxonasini qurgan va astronomiya sohasida jahonga tanilgan kashfiyotlar qilgan. Viloyat iqtisodiyoti qishloq xo'jaligi (uzumchilik, mevachilik, paxtachilik), oziq-ovqat sanoati va, ayniqsa, sayyohlik tarmog'iga tayanadi. Samarqand qog'ozi, kashtachilik va hunarmandchilik an'analari bugungi kunda ham saqlanib qolgan. Shahar zamonaviy konferensiya markazlari va "Samarqand" turistik majmuasi bilan xalqaro tadbirlar maydoniga aylanmoqda. Samarqand O'zbekistonga keladigan sayyohlar uchun eng asosiy yo'nalishlardan biridir.
Sirdaryo viloyati — O'zbekistonning markaziy qismida, mamlakatga hayot bag'ishlovchi Sirdaryo daryosi bo'yida joylashgan. Viloyat aholisi soni jihatidan mamlakatdagi eng kichik hududlardan biri bo'lsa-da, qishloq xo'jaligi nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega. Viloyat markazi — Guliston shahri. Uning nomi forscha "gullar o'lkasi" ma'nosini bildiradi. Shahar nisbatan yosh bo'lib, asosan XX asrda yangi yerlarni o'zlashtirish davrida shakllangan va rivojlangan. Sirdaryo viloyati "Mirzacho'l" deb ataluvchi keng tekisliklarni o'z ichiga oladi. Bu hudud sovet davrida ko'plab sug'orish kanallari yordamida o'zlashtirilgan va paxtachilikning asosiy markazlaridan biriga aylangan. Viloyat iqtisodiyoti deyarli to'liq qishloq xo'jaligiga tayanadi — paxta, g'alla, sabzavot yetishtirish va chorvachilik yetakchi tarmoqlardir. Sug'orma dehqonchilik bu yerning asosini tashkil etadi. Viloyatda energetika ham rivojlangan — Sirdaryo issiqlik elektr stansiyasi mamlakatning yirik energiya manbalaridan biridir. Sirdaryo o'zining mehnatsevar dehqonlari va unumdor dalalari bilan O'zbekiston oziq-ovqat xavfsizligiga muhim hissa qo'shadi.
Surxondaryo viloyati — O'zbekistonning eng janubiy hududi bo'lib, Afg'oniston bilan chegaradosh. Viloyat o'zining subtropik iqlimi bilan ajralib turadi va mamlakatda eng issiq hududlardan biri hisoblanadi. Bu yerda limon, anor, xurmo kabi issiqsevar ekinlar yetishtiriladi. Viloyat markazi Termiz shahri — O'zbekistonning eng qadimiy shaharlaridan biri bo'lib, ikki yarim ming yillik tarixga ega. Termiz qadimda buddizmning muhim markazlaridan biri bo'lgan. Fayoztepa, Qoratepa va Zurmala kabi qadimiy buddaviy yodgorliklar bu yerda topilgan. Surxondaryo Buyuk Ipak yo'lining janubiy tarmog'idagi muhim hudud bo'lgan va turli sivilizatsiyalar tutashgan joy hisoblanadi. Viloyatda Buddizm, zardushtiylik va islom davrlariga oid boy arxeologik meros saqlangan. Viloyat iqtisodiyoti qishloq xo'jaligi (paxta, subtropik mevalar, sabzavot), chorvachilik va tog'-kon sanoatiga tayanadi. "Sariosiyo" va boshqa hududlarda qazilma boyliklar mavjud. Surxondaryo o'zining betakror tabiati, tog'lari, qadimiy tarixi va o'ziga xos madaniyati bilan O'zbekistonning rang-barang hududlaridan biridir.
Toshkent — O'zbekiston Respublikasining poytaxti va mamlakatning eng yirik shahri. U Markaziy Osiyodagi eng katta shahar bo'lib, siyosiy, iqtisodiy, ilmiy va madaniy hayotning markazi hisoblanadi. Shaharning tarixi ikki ming yildan ortiqqa borib taqaladi va u qadimdan Buyuk Ipak yo'lining muhim chorrahasida joylashgan. Bugungi kunda Toshkent zamonaviy metropoliten bo'lib, Markaziy Osiyodagi yagona metropoliten (metro) tizimiga ega. Uning bekatlari o'zining betakror me'moriy bezaklari bilan mashhur. Shaharda ko'plab oliy o'quv yurtlari, ilmiy-tadqiqot institutlari, teatrlar, muzeylar va xalqaro biznes markazlari joylashgan. Toshkent 1966-yilgi kuchli zilziladan keyin deyarli qaytadan qurilgan va keng xiyobonlar, bog'lar hamda zamonaviy binolar bilan ajralib turadi. Shahar iqtisodiyoti xizmat ko'rsatish sohasi, savdo, moliya, mashinasozlik va yengil sanoatga tayanadi. Hozirgi paytda Toshkent City kabi yirik loyihalar shaharning zamonaviy qiyofasini shakllantirmoqda. Chorsu bozori, Amir Temur xiyoboni, Mustaqillik maydoni, Hazrati Imom majmuasi va ko'plab tarixiy yodgorliklar shaharning diqqatga sazovor joylaridir. Toshkent har yili millionlab mahalliy va xorijiy mehmonlarni qabul qiladi.
Xorazm viloyati — O'zbekistonning shimoli-g'arbida, Amudaryoning quyi oqimida joylashgan qadimiy madaniyat o'chog'i. Xorazm vohasi ming yillar davomida o'ziga xos sivilizatsiya markazi bo'lib kelgan. Viloyat markazi Urganch shahri bo'lsa-da, uning eng mashhur shahri — Xiva. Xivaning Ichan Qal'a deb ataluvchi ichki shahri to'liqligicha YuNESKOning Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan. Bu yerda mingdan ortiq tarixiy yodgorlik — minoralar, madrasalar, saroylar va masjidlar mujassam bo'lib, ochiq osmon ostidagi muzeyni eslatadi. Xorazm buyuk olimlar yurti hisoblanadi. Aynan shu yerdan algebra fanining asoschisi Muhammad al-Xorazmiy, qomusiy olim Abu Rayhon Beruniy kabi jahonga mashhur allomalar yetishib chiqqan. "Algoritm" so'zi ham al-Xorazmiy nomidan kelib chiqqan. Viloyat iqtisodiyoti qishloq xo'jaligi (paxta, sholi, poliz ekinlari), to'qimachilik va hunarmandchilikka tayanadi. Xorazm qovunlari mazasi bilan mamlakat bo'ylab tanilgan. Xorazm o'zining noyob lazgi raqsi, an'anaviy musiqasi, hunarmandchiligi va mehmondo'st aholisi bilan ajralib turadi. Xiva har yili minglab sayyohlarni o'ziga jalb etadi.