Afrika iqlimining xususiyatlari

Nega Afrika eng issiq materik: Quyoshning zenitda turishi, quyosh radiatsiyasi; iqlim hosil qiluvchi omillar — havo massalari, passatlar, relyef, okean oqimlari; Gvineya qo'ltig'i sohillaridagi yomg'irlar va qirg'oq cho'llari.

Eng issiq materik

Afrikani bejiz «issiq materik» deyishmaydi. Uning katta qismi tropiklar orasida joylashgan, bu yerda Quyosh yil bo'yi ufqdan juda baland turadi va yiliga ikki marta zenitda (tush paytida tepada, tik) bo'ladi. Natijada materik juda ko'p quyosh issiqligini oladi: materikning katta qismida istalgan oyning o'rtacha harorati +20 °C dan yuqori, hatto eng shimoliy va janubiy chekkalarida ham eng sovuq oy +10…+15 °C dan pastga tushmaydi.

Yomg'ir Quyosh ortidan yuradi

Quyosh zenitda turgan joyda yer va havo eng kuchli qiziydi. Qizigan nam havo yuqoriga ko'tarilib soviydi va kuchli jala quyadi. Quyosh yil davomida shimoliy tropikdan janubiy tropikka va orqaga «ko'chib yurgani» sababli yomg'irlar mintaqasi ham u bilan birga siljiydi. Shu tufayli ekvatorga yaqin joylarda yomg'ir yil bo'yi, undan uzoqroqda esa faqat yozda yog'adi.

Iqlimni nima shakllantiradi?

Geografik o'rni — ekvatorga yaqinligi va yil bo'yi ko'p quyosh radiatsiyasi.
Havo bosimi va havo massalari. Ekvator ustida past bosim (havo ko'tariladi, yomg'ir), tropiklar ustida yuqori bosim (havo pastga tushadi, quruq). Materik ustida ekvatorial, tropik va chekkalarida mo'tadil havo massalari harakatlanadi.
Doimiy shamollar — passatlar. Tropiklardan ekvatorga esadigan bu shamollar materik ichkarisidan kelsa quruq bo'ladi. Atlantika okeanidan kelgan nam havo esa Gvineya qo'ltig'i sohillariga juda ko'p yog'in keltiradi: Kamerun tog'i etagidagi Debunja qishlog'ida yiliga 10 000 mm gacha yomg'ir yog'adi!
Relyef. Nam havo oqimiga qaragan tog' yonbag'irlariga ko'p, ularning orqa tomoniga kam yog'in tushadi.
Okean oqimlari. Sohil bo'yidan sovuq oqim o'tsa, havo pastdan soviydi va yomg'ir bulutlari hosil bo'lmaydi. Kanar va Bengela sovuq oqimlari tufayli qirg'oqda tumanlar ko'p, lekin yomg'ir deyarli yog'maydi — natijada Namib kabi qirg'oq cho'llari paydo bo'lgan.

Eng baland tog'lar cho'qqisida esa ekvator yonida ham doimiy qor va muz bor: Kilimanjaro va Keniya tog'larida muzliklar saqlanib qolgan (ammo iqlim isishi tufayli ular tez qisqarmoqda).

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Nega Afrikani eng issiq materik deymiz? Javob

Uning katta qismi tropiklar orasida joylashgan, Quyosh yil bo'yi baland turadi va yiliga ikki marta zenitda bo'ladi, shuning uchun materik juda ko'p issiqlik oladi.

2 Afrika iqlimi qaysi omillar ta'sirida shakllanadi? Javob

Geografik o'rni, havo bosimi va havo massalari, passatlar, relyef va okean oqimlari.

3 Afrikada qanday havo massalari harakatlanadi? Javob

Ekvatorial, tropik va chekkalarida mo'tadil havo massalari.

4 Nega Afrikada yomg'irli mintaqa yil davomida siljiydi? Javob

Chunki u Quyosh zenitda turgan, eng kuchli qiziydigan joy bilan birga shimolga va janubga siljiydi.

5 Sovuq oqimlar Afrika qirg'oqlari iqlimiga qanday ta'sir qiladi? Javob

Havoni pastdan sovitib, yomg'ir bulutlari hosil bo'lishiga yo'l qo'ymaydi — qirg'oq cho'llari (Namib) paydo bo'ladi.

6 Afrikada fasllar nimaga qarab farqlanadi? Javob

Yog'in miqdoriga qarab — yomg'irli va quruq fasllar.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Tropiklar orasida Quyosh yiliga necha marta zenitda bo'ladi?
2.Namib cho'lining hosil bo'lishiga qaysi oqim sabab bo'lgan?
3.Afrikadagi eng sernam joylardan biri qayerda?
4.Tropiklardan ekvator tomon doim esadigan shamollar nima deyiladi?
5.Afrikada fasllar asosan nimaga qarab farqlanadi?
6.O'rtacha yillik harorati eng yuqori joylardan biri — Dallol qaysi davlatda?
7.Ekvator ustida havo bosimi qanday bo'ladi?