6-sinf geografiya II bob. Okeanlar tabiati ⏱ 4 daqiqa o'qish

Dunyo okeani va uning qismlari

Dunyo okeani tushunchasi, okeanlar va materiklar yarimsharlari, okeanlarning o'rganilish tarixi, dengizlarning turlari, eng katta qo'ltiq va bo'g'izlar.

Yagona suv qobig'i

«Okean» so'zi yunon tilidan olingan bo'lib, qadimgi yunonlar uni butun Yerni aylanib oquvchi «buyuk daryo» deb tasavvur qilishgan. Dunyo okeani — Yerning uzluksiz, tutash suv qobig'i. Bu atamani fanga 1917-yilda rus okeanografi Yu. M. Shokalskiy kiritgan.

Dunyo okeani 361 mln km² maydonni egallaydi. Suv Shimoliy yarimshar yuzasining 61 % ini, Janubiy yarimsharning esa 81 % ini qoplagan. Yer sharini shunday ikki yarimsharga ajratish mumkinki, birida — okeanlar yarimsharida — yuzaning 90 % dan ortig'ini suv qoplaydi, ikkinchisida — materiklar yarimsharida — quruqlik ko'proq.

🌊 Dunyo okeani: to'rtta okean
Okeanni xaritada yoki tugmadan tanlang. ▼ belgisi — okeanning eng chuqur joyi.
Tinch okean Atlantika okeani Hind okeani Shimoliy Muz okeani Janubiy okean (Antarktida atrofidagi suvlar)
Maydoni
—
O'rtacha chuqurligi
—
Eng chuqur joyi
—
Dunyo okeanidagi ulushi
—
Okeanlar bir-biridan kattaligi, chuqurligi, suvining harorati va sho'rligi, hayot boyligi bilan farq qiladi. Okeanni tanlang.

Dunyo okeanini birinchi bo'lib 1650-yilda niderlandiyalik olim Bernxard Varenius beshta okeanga ajratgan. Keyinchalik olimlar uni uchta, so'ng to'rtta okeanga bo'lishdi. Hozir ko'pchilik geograflar to'rtta okean — Tinch, Atlantika, Hind va Shimoliy Muz okeanlarini ajratadi; ko'p mamlakatlarda Antarktida atrofidagi suvlar beshinchi — Janubiy okean sifatida ham ko'rsatiladi.

Okeanlar qanday o'rganilgan?

  1. XV–XVII asrlar
    Buyuk geografik kashfiyotlar
    Kolumb, Vasko da Gama, Magellan, Tasman va boshqalar okeanlarni kesib o'tib, qirg'oqlar, oqimlar, suvning harorati haqida ilk ma'lumotlarni to'plashdi
  2. XVIII–XIX asrlar
    Ilmiy ekspeditsiyalar
    J. Kuk, I. Kruzenshtern va Yu. Lisyanskiy, F. Bellinsgauzen va M. Lazarev okeanlarni muntazam o'rganishdi
  3. 1872–1876
    «Chellenjer» ekspeditsiyasi
    Ingliz kemasi dunyo bo'ylab suzib, okean tubi va suv hayotini tadqiq qildi — okeanografiya faniga asos solindi
  4. 1960
    Mariana botig'i zabt etildi
    Jak Pikar va Don Uolsh «Triyest» batiskafida okeanning eng chuqur joyiga tushishdi
  5. XX–XXI asrlar
    Sun'iy yo'ldoshlar va robotlar
    Okean yuzasi kosmosdan kuzatiladi, tubini avtomatik apparatlar o'rganadi

Dengizlar, qo'ltiqlar va bo'g'izlar

Dengiz — okeanning quruqlik, orollar yoki suv osti tepaliklari bilan ajralib turadigan, suvining xususiyatlari va hayoti bilan biroz farq qiladigan qismi. Dengizlar uch turga bo'linadi:

  • Ichki dengizlar — materik ichiga chuqur kirib borgan, okean bilan tor bo'g'iz orqali tutashgan: Boltiq, Qora dengiz.
  • Materiklararo dengizlar — materiklar orasida joylashgan: O'rta dengiz, Qizil dengiz.
  • Chekka dengizlar — materik chekkasida, okeandan orollar yoki yarimorollar bilan ajralgan: Barens, Bering, Oxota dengizlari.

Dunyo okeanida 60 dan ortiq dengiz ajratiladi. Bundan tashqari, quruqlikdagi ikkita yirik ko'l — Kaspiy va Orol — katta bo'lgani uchun dengiz deb ataladi.

Qo'ltiq — okean yoki dengizning quruqlikka kirib turgan qismi. Eng kattalari: Bengal, Meksika, Gudzon, Katta Avstraliya, Alyaska qo'ltiqlari.

Bo'g'iz — ikki suv havzasini tutashtiruvchi nisbatan tor suv yo'li. Masalan: Dreyk (eng keng va eng chuqur bo'g'iz, Janubiy Amerika va Antarktida orasida), Mozambik (eng uzun), Gibraltar, La-Mansh, Bering.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Dunyo okeani deb nimaga aytiladi va u qancha maydonni egallaydi? Javob
Yerning uzluksiz, tutash suv qobig'iga; 361 mln km² maydonni egallaydi.
2 Okeanlar yarimshari nima? Javob
Yuzasining 90 % dan ortig'ini suv qoplagan yarimshar.
3 Dengizlar qanday turlarga bo'linadi? Javob
Ichki (Boltiq, Qora), materiklararo (O'rta, Qizil) va chekka (Barens, Bering, Oxota) dengizlarga.
4 Dunyodagi eng katta qo'ltiqlarni ayting. Javob
Bengal, Meksika, Gudzon, Katta Avstraliya, Alyaska qo'ltiqlari.
5 Qaysi bo'g'iz eng keng va eng chuqur? Javob
Janubiy Amerika bilan Antarktida orasidagi Dreyk bo'g'ozi.
6 «Chellenjer» ekspeditsiyasining ahamiyati nimada? Javob
1872–1876-yillarda okean tubi va suv hayotini dunyo bo'ylab o'rganib, okeanografiya faniga asos soldi.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Dunyo okeani qancha maydonni egallaydi?
  2. 2.«Dunyo okeani» atamasini fanga kim kiritgan?
  3. 3.Qora dengiz qanday dengiz?
  4. 4.Qaysi biri qo'ltiq?
  5. 5.Eng keng va eng chuqur bo'g'iz qaysi?
  6. 6.1960-yilda Mariana botig'i tubiga kimlar tushgan?
  7. 7.Janubiy yarimshar yuzasining qancha qismini suv qoplagan?