Avstraliyaning geografik o'rni, o'rganilish tarixi, tuzilishi va relyefi

Avstraliya — eng kichik, eng past va eng quruq materik; geografik o'rni va chekka nuqtalari; Yanszon, Tasman, Kuk sayohatlari; qadimgi platforma, foydali qazilmalar; G'arbiy Avstraliya yassi tog'ligi, Markaziy pasttekislik va Katta Suvayirg'ich tizmasi.

Eng kichik, eng past, eng quruq

Avstraliya (lotincha «australis» — janubiy) — eng kichik materik (7,7 mln km²). Uning o'ziga xos xususiyatlari ko'p:

eng kichik, eng past va odam yashaydigan materiklar ichida eng quruq materik;
to'liq Janubiy yarimsharda joylashgan, o'rtasidan Janubiy tropik o'tadi;
xaltali hayvonlar vatani — kenguru, koala, vombat; butun materikni noyob «tabiiy qo'riqxona» deyish mumkin;
evkalipt daraxtlarining vatani (ularning bo'yi 2 m dan 100 m gacha);
maydonining 60 % i berk havzalarga to'g'ri keladi;
materikda yagona davlat — Avstraliya Ittifoqi joylashgan.

Geografik o'rni

Avstraliyani shimol, g'arb va janubdan Hind okeani, sharqdan Tinch okean suvlari o'rab turadi. U boshqa odam yashaydigan materiklardan ancha uzoqda — shuning uchun uning tabiati juda o'ziga xos bo'lib qolgan. Kichikligi sababli Avstraliyani ba'zan «materik-orol» deyishadi. Shimolda u Torres bo'g'ozi orqali Yangi Gvineya orolidan, janubda Bass bo'g'ozi orqali Tasmaniya orolidan ajralgan.

🗺 Avstraliya: materik pasporti

Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.

Belgilardan birini bosing.

Kashfiyot va o'rganilish

Avstraliya odam yashaydigan materiklar ichida eng oxirgi kashf etilgan. Birinchi bo'lib uning qirg'og'iga 1606-yilda niderlandiyalik Villem Yanszon tushgan: u Keyp-York yarimorolini o'rganib, bu yerlarni Yangi Gollandiya deb atadi. Shu yili ispaniyalik Luis Torres materikni Yangi Gvineyadan ajratib turgan bo'g'izdan o'tdi (u hozir Torres bo'g'ozi deyiladi).

1642–1643-yillarda Abel Tasman Avstraliyani janubdan aylanib o'tib, Tasmaniya va Yangi Zelandiyani kashf etdi. 1770-yilda ingliz Jeyms Kuk materikning sharqiy qirg'oqlarini o'rganib, Angliya mulki deb e'lon qildi. XIX asrda materikning ichki cho'llari o'rganildi: 1860–1861-yillarda Berk va Uills ekspeditsiyasi Avstraliyani janubdan shimolga birinchi bo'lib kesib o'tdi, ammo qaytishda halok bo'ldi.

Geologik tuzilishi va foydali qazilmalari

Avstraliya qadimda Gondvananing bir qismi bo'lgan va mezozoy erasining oxirida mustaqil materikka aylangan. Uning asosini qadimgi, mustahkam platforma tashkil etadi; u Hind-Avstraliya litosfera plitasining bir bo'lagi. Sharqdagi Katta Suvayirg'ich tizmasi qadimgi gersin burmalanishida ko'tarilgan va keyinchalik yemirilgan. Avstraliyada harakatdagi vulqonlar yo'q, kuchli zilzilalar deyarli bo'lmaydi.

Avstraliya yer osti boyliklariga juda boy. Platforma zaminida temir, mis, qo'rg'oshin, rux, nikel, uran rudalari, oltin, boksit, olmos bor. Avstraliya temir rudasi, boksit, oltin, uran va litiy qazib olishda dunyoda yetakchilardan biri. Ko'p konlar yer yuzasiga yaqin joylashgani uchun arzon — ochiq usulda qazib olinadi. Cho'kindi jinslarda toshko'mir, neft va tabiiy gaz to'plangan.

Relyefi

Avstraliya — eng past materik: o'rtacha balandligi atigi ~215 m. Hududining qariyb 95 % ini pasttekislik va yassi tog'liklar, faqat 5 % ini tog'lar egallaydi. Relyefiga ko'ra materik uch qismga bo'linadi:

G'arbiy Avstraliya yassi tog'ligi — materikning g'arbiy yarmi: baland tekisliklar va yemirilib pasaygan qoldiq tog'lar (Makdonnell, Xamersli). Mashhur Uluru qoyasi shu yerda.
Markaziy pasttekislik — balandligi 100 m dan oshmaydigan yassi tekislik. Materikning eng past joyi — Eyr ko'li (−16 m) shu yerda. Bu yerda odatda quruq yotadigan daryo o'zanlari — kriklar ko'p.
Katta Suvayirg'ich tizmasi — sharqiy qirg'oq bo'ylab 3500 km cho'zilgan past va o'rtacha tog'lar. Uning janubiy qismi — Avstraliya Alp tog'larida materikning eng baland nuqtasi — Kostyushko cho'qqisi (2228 m) joylashgan.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 «Avstraliya» so'zi qanday ma'noni bildiradi? Javob

Lotinchadan «janubiy» degani.

2 Avstraliyaning asosiy xususiyatlari qaysilar? Javob

Eng kichik, eng past va eng quruq materik; to'liq Janubiy yarimsharda; xaltali hayvonlar va evkalipt vatani; yagona davlat joylashgan.

3 Avstraliyani kim va qachon kashf etgan? Javob

1606-yilda niderlandiyalik Villem Yanszon; keyin Tasman (1642–1643) va Kuk (1770) o'rgangan.

4 Avstraliya relyefiga ko'ra qanday qismlarga bo'linadi? Javob

G'arbiy Avstraliya yassi tog'ligi, Markaziy pasttekislik va Katta Suvayirg'ich tizmasi.

5 Avstraliyaning eng baland va eng past nuqtalari qaysilar? Javob

Eng baland — Kostyushko cho'qqisi (2228 m), eng past — Eyr ko'li (−16 m).

6 Avstraliya qaysi foydali qazilmalar bo'yicha dunyoda yetakchi? Javob

Temir rudasi, boksit, oltin, uran, litiy va boshqalar.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Eng kichik materik qaysi?
2.Avstraliya qirg'oqlariga birinchi bo'lib tushgan yevropalik kim?
3.Avstraliyaning eng baland nuqtasi qaysi?
4.Avstraliyaning eng past joyi qaysi?
5.Avstraliyaning sharqiy qirg'og'i bo'ylab cho'zilgan tog'lar qanday ataladi?
6.Avstraliyada odatda quruq yotadigan daryo o'zanlari nima deyiladi?
7.Tasmaniya va Yangi Zelandiyani kim kashf etgan?