6-sinf geografiya III bob. Afrika ⏱ 4 daqiqa o'qish

Afrika aholisi va uning tabiatga ta'siri

Afrika aholisi soni va o'sishi, xalqlari va irqiy tarkibi, aholining notekis joylashuvi, insonning Afrika tabiatiga ta'siri — o'rmonlar kesilishi, cho'llashish, brakonerlik; milliy bog'lar va qo'riqxonalar.

Eng tez o'sayotgan materik

Afrika aholisi 1,5 mlrd kishidan oshdi va dunyoda eng tez o'smoqda: olimlarning hisob-kitobiga ko'ra, XXI asr o'rtasiga borib u 2,5 mlrd ga yetishi mumkin. Afrika aholisi dunyodagi eng «yosh» aholi: odamlarning yarmidan ko'pi 20 yoshdan kichik! Materikning siyosiy xaritasida 54 ta mustaqil davlat bor; aholisi eng ko'plari — Nigeriya, Efiopiya, Misr, Kongo DR.

Kimlar yashaydi?

  • Materik shimolida — arablar va berberlar (yevropeoid irqi).
  • Sahroi Kabirdan janubda — ekvatorial irqqa mansub ko'plab xalqlar: bantu xalqlari (eng ko'p sonli guruh), yoruba, igbo, hausa va boshqalar.
  • Afrikaning eng bo'ydor xalqlari (tutsi, masai, bo'yi 180–200 sm) Sharqiy Afrika savannalarida, eng past bo'yli xalqlar — pigmeylar (150 sm dan kam) esa ekvatorial o'rmonlarda yashaydi.
  • Janubdagi Kalahari chalacho'llarida qadimgi ovchi xalqlar — bushmenlar (san) va koykoylar yashaydi; ularning tilida o'ziga xos «chertma» tovushlar bor.
  • Madagaskarda Afrika va Janubi-Sharqiy Osiyodan kelgan ajdodlar aralashuvidan kelib chiqqan malagasiylar yashaydi.
  • Yevropadan ko'chib kelganlar avlodlari — asosan qulay iqlimli shimol va janubda: fransuzlar, inglizlar, afrikanerlar (gollandlar avlodi).

Aholi notekis joylashgan

Afrikada aholi juda notekis joylashgan. Eng zich joylar — Nil vodiysi va deltasi (Misr aholisining 95 % i shu tor yashil «tasma»da yashaydi), O'rta dengiz sohillari, Gvineya qo'ltig'i sohillari va materikning janubi-sharqi. Sahroi Kabir, Kalahari, Namib, ekvatorial o'rmonlarning ichkarisida esa aholi juda siyrak.

Inson tabiatni o'zgartirmoqda

Afrika tabiati inson faoliyati natijasida ancha o'zgargan:

  • o'rmonlar kesilmoqda — qimmatbaho yog'och va yangi ekinzorlar uchun;
  • cho'llashish — Sahelda haddan tashqari mol boqish va daraxt kesish natijasida cho'l har yili janubga siljimoqda;
  • brakonerlik — fil suyagi va karkidon shoxi uchun hayvonlar noqonuniy ovlanmoqda; ba'zi turlar yo'qolish arafasida;
  • shaharlar tez o'sib, tabiiy landshaftlar antropogen landshaftlarga aylanmoqda.

Tabiatni asrash

🗺 Afrika: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Shimoliy Afrika Markaziy Afrika Sharqiy Afrika Janubiy Afrika Shimoliy Afrika Markaziy Afrika Sharqiy Afrika Janubiy Afrika Serengeti Ngorongoro Masai-Mara Bvindi Virunga Okavango deltasi Chobe Etosha Kryuger Sentral-Kalahari Kilimanjaro Keniya tog'i Atlas tog'lari Drakon tog'lari Efiopiya tog'ligi Sharqiy Afrika yer yoriqlari Sahroi Kabir Kalahari Namib Kongo botig'i Viktoriya ko'li Tanganika ko'li Chad ko'li Assal ko'li Nil Kongo Niger Zambezi Viktoriya sharsharasi Madagaskar Somali yarimoroli Gvineya qo'ltig'i Suvaysh kanali Shimoliy: 37°21′ sh.k., 9°45′ sh.u. Janubiy: 34°50′ j.k., 20° sh.u. G'arbiy: 14°45′ sh.k., 17°32′ g'.u. Sharqiy: 10°26′ sh.k., 51°24′ sh.u.
Belgilardan birini bosing.

Afrika tabiatini muhofaza qilish uchun yuzlab milliy bog'lar va qo'riqxonalar tashkil etilgan. Kongo DR hududining qariyb 15 %, Keniyaning 10 % ini muhofaza qilinadigan hududlar egallaydi. Qo'riqxonalarga faqat olimlar kiradi, milliy bog'larga esa sayyohlar ham qoidalarga rioya qilgan holda kira oladi. Eng mashhurlari — Serengeti, Masai-Mara, Kryuger, Chobe, Etosha, Bvindi, Virunga, Sentral-Kalahari.

1,5 mlrd
Afrika aholisi (2024)
54 ta
Mustaqil davlatlar
95 %
Misr aholisining Nil vodiysi va deltasida yashaydigan qismi
40 %
Savannalar egallagan maydon
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Afrika aholisi qancha va u qanday o'smoqda? Javob
1,5 mlrd dan ortiq; dunyoda eng tez o'smoqda, aholisi eng «yosh».
2 Afrika shimolida va Sahroi Kabirdan janubda qaysi xalqlar yashaydi? Javob
Shimolda — arablar va berberlar; janubda — bantu, yoruba, igbo, hausa va boshqa ko'plab xalqlar.
3 Afrikaning eng bo'ydor va eng past bo'yli xalqlari qayerda yashaydi? Javob
Eng bo'ydorlari (tutsi, masai) Sharqiy Afrika savannalarida, eng past bo'ylilari (pigmeylar) ekvatorial o'rmonlarda.
4 Afrikada aholi qayerlarda zich joylashgan? Javob
Nil vodiysi va deltasi, O'rta dengiz va Gvineya qo'ltig'i sohillari, materikning janubi-sharqi.
5 Inson Afrika tabiatiga qanday ta'sir ko'rsatmoqda? Javob
O'rmonlarni kesmoqda, Sahelda cho'llashishga sabab bo'lmoqda, brakonerlar fil va karkidonlarni ovlamoqda.
6 Afrikaning eng mashhur milliy bog'larini ayting. Javob
Serengeti, Masai-Mara, Kryuger, Chobe, Etosha, Bvindi, Virunga.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Afrikaning eng ko'p aholili davlati qaysi?
  2. 2.Ekvatorial o'rmonlarda yashaydigan past bo'yli xalqlar qanday ataladi?
  3. 3.Afrika shimolida qaysi xalqlar yashaydi?
  4. 4.Misr aholisining asosiy qismi qayerda yashaydi?
  5. 5.Sahelda cho'llashishning asosiy sababi nima?
  6. 6.Afrikada nechta mustaqil davlat bor?
  7. 7.Qayerga faqat olimlar kira oladi?