6-sinf geografiya II bob. Okeanlar tabiati ⏱ 3 daqiqa o'qish

Okean suvining xususiyatlari

Okean suvining sho'rligi (promille), harorati va uning kenglik hamda chuqurlik bo'yicha o'zgarishi, okean oqimlari, qalqish, shamol to'lqinlari va sunami.

Sho'rlik

Okean suvining eng asosiy xususiyati — sho'rligi. Agar 1 litr suvda 1 g dan kam tuz bo'lsa, suv chuchuk, ko'p bo'lsa — sho'r hisoblanadi. Sho'rlik promille (‰, mingdan bir ulush) bilan o'lchanadi: 35 ‰ — 1 litr suvda 35 g tuz.

🧂 Suv qanchalik sho'r?
Suv havzasini tanlang. Sho'rlik promille (‰) bilan o'lchanadi: 1 ‰ — 1 litr suvda 1 g tuz.
1 litr
Sho'rlik
1 litrdagi tuz
Zichligi
Muzlash harorati

Dunyo okeanining o'rtacha sho'rligi 35 ‰. U joydan joyga o'zgaradi:

  • ekvatorda (34–35 ‰) — yog'in ko'p, suv chuchuklashadi;
  • tropiklarda eng yuqori (36–38 ‰) — yomg'ir kam, bug'lanish kuchli;
  • qutblarga yaqin joylarda kamayadi — muzlar eriydi, bug'lanish kam;
  • dengizlarda — 2 ‰ dan (Boltiq dengizidagi Fin qo'ltig'i) 41–42 ‰ gacha (Qizil dengiz).

Okean suvida deyarli barcha kimyoviy elementlar, hatto oltin va kumush ham erigan holda bor, lekin juda oz miqdorda.

Harorat

Okean yuza suvining o'rtacha yillik harorati +17,5 °C atrofida. Ochiq okeanda u −2 °C dan +29 °C gacha o'zgaradi. Eng issiq suv — ekvatordan biroz shimoldagi kengliklarda (+27…+28 °C), Fors qo'ltig'ida yozda +35 °C gacha qiziydi. Eng sovuq suv — qutbiy o'lkalarda (−1…−2 °C).

Chuqurlashgan sari harorat pasayadi: 1000 m dan chuqurda u o'rtacha +2…+3 °C, okean tubida esa 0…+2 °C atrofida. Sho'r suv −2 °C atrofida muzlaydi.

Okean suvi qanday harakatlanadi?

Oqimlar — okean suvining katta hajmda uzoq masofalarga yo'nalgan harakati. Ularni asosan doimiy shamollar harakatga keltiradi; shamol okeanning yuza qatlamini bir necha yuz metr chuqurlikkacha «suradi». Oqimlar iliq va sovuq bo'ladi. Ular haqida keyingi darsda batafsil gaplashamiz.

Qalqish — Oy va Quyoshning tortish kuchi ta'sirida okean sathining sutkasiga ikki marta ko'tarilib, ikki marta pasayishi.

To'lqinlar — asosan shamol ta'sirida hosil bo'ladi. Okeanda ularning balandligi odatda 4 m gacha, kuchli bo'ronlarda 10–20 m ga yetadi. Eng baland to'lqin — 34 m — Tinch okeanning shimolida qayd etilgan.

Sunami (yaponcha «port to'lqini») — suv ostidagi zilzila yoki vulqon otilishi natijasida hosil bo'ladigan ulkan to'lqin.

🌊 To'lqinlar, sunami va qalqish
Okean tubidagi zilzila suvni silkitadi. Ochiq okeanda to'lqin past, lekin juda tez; qirg'oqqa yaqinlashganda sekinlashib, keskin balandlashadi. Okean chuqurligini tanlab, «Zilzila!»ni bosing.
🏠🌴 zilzila
Ochiq okeandagi tezligi
500 km ni bosib o'tadi
Balandligi: okean → qirg'oq
~1 m → 10+ m
«Sunami» — yaponcha «port to'lqini» degani. Okeanda u atigi 1 m atrofida bo'lgani uchun kemalar uni sezmaydi ham, ammo tezligi soatiga 700–800 km — samolyotdek! Qirg'oqda balandligi 10 m dan, ba'zan 30–50 m dan oshadi. 2004-yil 26-dekabrda Hind okeanida bo'lgan sunami 14 mamlakat qirg'oqlariga yetib bordi. Shamol hosil qilgan oddiy to'lqinlar esa odatda 4 m gacha, kuchli bo'ronlarda 10–20 m bo'ladi; eng balandi (34 m) Tinch okeanda qayd etilgan.
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Suvning sho'rligi qanday aniqlanadi? Javob
1 litr suvda erigan tuzlar miqdori bo'yicha; promillelarda (‰) o'lchanadi.
2 Dunyo okeanining o'rtacha sho'rligi qancha va u qayerda eng yuqori? Javob
O'rtacha 35 ‰; tropiklarda (36–38 ‰) eng yuqori, chunki u yerda yog'in kam, bug'lanish kuchli.
3 Okean suvi harorati chuqurlik bo'yicha qanday o'zgaradi? Javob
Pasayib boradi: 1000 m dan chuqurda +2…+3 °C, tubida 0…+2 °C atrofida.
4 Qalqish nima va unga nima sabab bo'ladi? Javob
Okean sathining sutkasiga ikki marta ko'tarilib, ikki marta pasayishi; Oy va Quyoshning tortish kuchi sabab bo'ladi.
5 Sunami qanday hosil bo'ladi va nega xavfli? Javob
Suv osti zilzilasi yoki vulqon otilishidan; ochiq okeanda past, lekin juda tez, qirg'oqda esa 10–50 m gacha ko'tarilib, katta vayronagarchilik keltiradi.
6 Dunyodagi eng sho'r dengiz qaysi? Javob
Qizil dengiz (41–42 ‰).

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Dunyo okeanining o'rtacha sho'rligi qancha?
  2. 2.Okean suvi qayerda eng sho'r?
  3. 3.Eng sho'r dengiz qaysi?
  4. 4.Qalqishning asosiy sababi nima?
  5. 5.Sunami ochiq okeanda qanday tezlikda tarqaladi?
  6. 6.Okean yuza suvining o'rtacha yillik harorati qancha?
  7. 7.Sho'r okean suvi qanday haroratda muzlaydi?