6-sinf geografiya I bob. Geografik qobiq ⏱ 4 daqiqa o'qish

Yer yuzi aholisi, irqlar

Dunyo aholisining o'sishi va «demografik portlash», aholisi eng ko'p mamlakatlar, irqlar, aholining notekis joylashuvi sabablari, tabiiy boyliklar turlari, landshaftlarning inson ta'siri darajasiga ko'ra turlari va tabiatni muhofaza qilish.

Sakkiz milliard — va o'sib bormoqda

Dunyo aholisi uzoq vaqt juda sekin o'sgan: eramiz boshida taxminan 230 mln, 1000-yilda ~305 mln, 1500-yilda ~440 mln kishi yashagan. Keyin o'sish tezlashdi: aholining ikki baravar ko'payishi uchun avval 600 yil, keyin 230 yil, so'ng 100 yil va oxirida atigi 40 yil kerak bo'ldi.

👥 Yer aholisi qanday o'sgan?
Surgichni suring. Eramiz boshida Yerda ~230 mln odam yashagan; 1-milliardga yetish uchun 1800 yil kerak bo'lgan, keyingi har milliard esa tobora tezroq qo'shilgan.
0 2 4 6 8 10 1700 1800 1900 2000 2100 mlrd prognoz
Yil
Dunyo aholisi
Oldingi milliardga nisbatan
—

XX asrning 60-yillarida aholi juda tez o'sdi — bu hodisa «demografik portlash» deb ataladi. Tibbiyot rivojlanib, o'lim kamaydi, tug'ilish esa yuqori bo'lib qolaverdi. 2022-yil noyabrida dunyo aholisi 8 milliardga yetdi. Hozir aholi Afrika va Osiyoning ko'p mamlakatlarida tez, Yevropada esa juda sekin o'smoqda, ba'zi mamlakatlarda hatto kamaymoqda.

Aholisi 100 mln dan ortiq mamlakatlar: Hindiston, Xitoy, AQSH, Indoneziya, Pokiston, Nigeriya, Braziliya, Bangladesh, Rossiya, Efiopiya, Meksika, Yaponiya, Misr, Filippin va boshqalar.

Irqlar

Odamlar tashqi ko'rinishi — teri rangi, soch, ko'z va yuz shakli bilan bir-biridan farq qiladi. Antropologlar ana shu belgilarga ko'ra odamlarni katta guruhlarga — irqlarga ajratishgan: yevropeoid, mongoloid va ekvatorial (negro-avstraloid) irqlar. Ular orasida ko'plab oraliq, aralash guruhlar bor.

Bu belgilar ming yillar davomida turli tabiiy sharoitlarga moslashish natijasida shakllangan: masalan, kuchli quyosh nurlari tushadigan joylarda terining qoramtir bo'lishi uni ultrabinafsha nurlardan himoya qiladi.

Aholi notekis joylashgan

Yer yuzining katta qismida — cho'llarda, baland tog'larda, qutbiy o'lkalarda, ekvatorial o'rmonlarda aholi juda siyrak yoki umuman yo'q. Odamlarning aksariyati dengiz va okean sohillari yaqinida, daryo vodiylarida yashaydi: iqlimi qulay, suv yetarli, dengiz transporti arzon, yirik port-shaharlar bor.

Aholi eng zich joylashgan to'rtta hudud: Janubiy Osiyo, Sharqiy Osiyo, G'arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikaning sharqi. Sababi — qulay tabiiy sharoit, rivojlangan xo'jalik va bu yerlarda odamlar qadimdan yashab kelayotgani.

Tabiiy boyliklar

Inson o'z ehtiyojlari uchun tabiat boyliklaridan foydalanadi. Ular beshta asosiy guruhga bo'linadi:

Guruh Misollar
Mineral boyliklar Yoqilg'i (neft, gaz, ko'mir), rudali (temir, mis, oltin, uran), noruda (osh tuzi, fosforit, oltingugurt)
Iqlim boyliklari Issiqlik, namlik, quyosh va shamol energiyasi, dam olish (rekreatsiya) uchun qulay iqlim
Suv boyliklari Daryo, ko'l, yerosti suvlari — xo'jalikda eng ko'p ishlatiladigan boylik
Yer boyliklari Hosildor tuproqlar, yaylovlar
Biologik boyliklar O'rmonlar, o'simlik va hayvonot dunyosi — ularni qayta tiklash mumkin

Inson va landshaftlar

Inson ta'siri darajasiga ko'ra landshaftlar uch guruhga bo'linadi:

  1. Tabiiy landshaftlar — inson deyarli foydalanmagan joylar: Antarktida, Arktika orollari, baland tog'lar, cho'llarning ichki qismlari, chakalakzor o'rmonlar.
  2. Tabiiy-antropogen landshaftlar — inson qisman o'zgartirgan joylar: yaylovlar, lalmikor yerlar.
  3. Antropogen landshaftlar — inson butunlay o'zgartirgan joylar: shahar va qishloqlar, ekinzorlar, suv omborlari. Ilk shaharlar 5–4 ming yil oldin «qal'a-shaharlar» sifatida paydo bo'lgan.

Tabiatni muhofaza qilish uchun qo'riqxonalar, buyurtmaxonalar, milliy bog'lar tashkil etiladi. Yo'qolib ketish xavfi ostidagi o'simlik va hayvonlar **«Qizil kitob»**ga kiritilib, alohida muhofaza qilinadi.

8,2 mlrd
Dunyo aholisi (2025-yil)
4 ta
Aholi zich joylashgan yirik hudud
1450 mln
Hindiston — aholisi eng ko'p mamlakat
37 mln
O'zbekiston aholisi (taxminan)
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 «Demografik portlash» nima? Javob
Aholi sonining juda tez sur'atlar bilan o'sishi; XX asrning 60-yillarida kuzatilgan.
2 Aholisi eng ko'p mamlakatlar qaysilar? Javob
Hindiston, Xitoy, AQSH, Indoneziya, Pokiston, Nigeriya, Braziliya va boshqalar.
3 Aholi zich joylashgan to'rtta hudud qaysilar? Javob
Janubiy Osiyo, Sharqiy Osiyo, G'arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikaning sharqi.
4 Nega aholining asosiy qismi dengiz sohillari yaqinida yashaydi? Javob
Iqlimi qulay, suv yetarli, dengiz transporti arzon, yirik port-shaharlar joylashgan.
5 Tabiiy boyliklar qanday guruhlarga bo'linadi? Javob
Mineral, iqlim, suv, yer va biologik boyliklarga.
6 Antropogen landshaft nima? Javob
Inson xo'jalik faoliyati ta'sirida o'zgargan landshaft — shaharlar, qishloqlar, ekinzorlar, suv omborlari.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Dunyo aholisi qachon 8 milliardga yetdi?
  2. 2.Hozir aholisi eng ko'p mamlakat qaysi?
  3. 3.«Demografik portlash» qachon kuzatilgan?
  4. 4.Qaysi hudud aholi zich joylashgan to'rtta hududdan biri?
  5. 5.Qaysi boylikni qayta tiklash mumkin?
  6. 6.Yaylovlar qanday landshaftga kiradi?
  7. 7.Barcha odamlar haqida qaysi gap to'g'ri?