Avstraliyaning iqlimi, ichki suvlari va tabiat zonalari

Nega Avstraliya eng quruq materik; to'rtta iqlim mintaqasi; kriklar, Murrey va Darling, sho'r ko'llar, Katta Artezian havzasi; tabiat zonalari — nam o'rmonlar, savannalar, cho'llar va skreblar; xaltali hayvonlar va endemiklar.

Eng quruq materik

Avstraliyaga Afrikaga nisbatan besh baravar kam yog'in yog'adi. Sabablari:

materikning katta qismi tropik mintaqada, quruq tropik havo hukmron bo'lgan kengliklarda joylashgan;
Tinch okeandan esadigan nam janubi-sharqiy passatlar Katta Suvayirg'ich tizmasiga urilib, butun namini uning sharqiy yonbag'irlariga to'kadi — tog'lar ortidagi ichki qismlarga quruq havo yetib boradi;
g'arbiy qirg'oq bo'ylab sovuq G'arbiy Avstraliya oqimi o'tadi.

To'rtta iqlim mintaqasi

🌡 Avstraliya: iqlim mintaqalari

Mintaqani xaritada yoki ro'yxatdan tanlang. E'tibor bering: iqlim mintaqalari kenglik bo'yicha almashinadi, tabiat zonalari esa markazdagi cho'llar atrofida yarim halqa bo'lib joylashgan — okeandan uzoqlashgan sari namlik kamayadi. (Chegaralar sxematik.)

Mintaqani tanlang.

Subekvatorial (20° j.k. gacha, shimol): yozda (dekabr–fevral) ekvatorial havo 800–2000 mm yog'in keltiradi, qishda (iyun–avgust) quruq.
Tropik — eng katta maydon: ichki qismda quruq tropik iqlim (yog'in 100–500 mm, yozda +30 °C dan yuqori), sharqiy qirg'oqda nam tropik iqlim (yog'in 2000 mm gacha).
Subtropik (janubda): g'arbdan sharqqa — O'rta dengiz tipidagi, kontinental va nam subtropik iqlim.
Mo'tadil — Tasmaniya oroli: g'arbiy shamollar ta'sirida salqin va sernam.

📊 Iqlim diagrammasi (klimatogramma)

Ustunlar — har oydagi yog'in (mm), qizil chiziq — oyning o'rtacha harorati (°C). Stansiyani tanlang, ikkinchisini solishtirish uchun qo'shing.

Stansiya Solishtirish (harorat chizig'i)

Ichki suvlar

Avstraliyada daryolar kam: materikning 60 % i okeanga chiqmaydigan berk havzaga, 33 % i Hind okeani, 7 % i Tinch okean havzasiga qaraydi. Ichki qismdagi daryolar — kriklar: ular yillab quruq yotadi va kamdan-kam bo'ladigan jala paytida to'lib oqadi. Yil bo'yi oqadigan daryolar faqat sharqda va janubi-sharqda.

Materikning eng katta daryo tizimi — Murrey va uning irmog'i Darling (birgalikda ~3700 km). Ko'llari asosan oqmas va juda sho'r; ko'pincha ular qurib, oppoq tuz qobig'iga aylanadi. Eng kattasi — Eyr ko'li: suvga to'lgan yillarda maydoni 9–15 ming km² ga yetadi.

Avstraliya yerosti suvlariga boy: Katta Artezian havzasi — dunyodagi eng katta yerosti suv havzalaridan biri. Uning suvi chorvachilikni suv bilan ta'minlaydi.

Tabiat zonalari

Avstraliyada cho'l zonasi egallagan maydon ulushi bo'yicha birinchi, o'rmonlar ulushi bo'yicha esa oxirgi o'rinda. Tabiat zonalari markazdagi cho'llar atrofida yarim halqa bo'lib joylashgan.

🌿 Avstraliya: tabiat zonalari

Mintaqani tanlang.

Nam tropik va subtropik o'rmonlar — shimoli-sharqiy va sharqiy qirg'oqda: palma, lavr, daraxtsimon paporotniklar, evkaliptlar. Bu yerda koala, lirodum (dumi lira shaklidagi qush), daraxt kengurusi, rang-barang to'tiqushlar yashaydi.
Savannalar va siyrak o'rmonlar — shimol va sharqda: evkalipt, akatsiya, kazuarin va tanasida suv to'playdigan «butilka daraxti». Kenguru, vombat, xaltali chumolixo'r.
Cho'l va chala cho'llar — materikning ichki qismi: efemer o'tlar, evkalipt va akatsiyaning o'tib bo'lmaydigan tikanli changalzorlari — skreblar. Ulkan qizil kenguru, emu tuyaqushi, yovvoyi dingo iti, zaharli ilonlar, tuxumlarini chirindi uyumida «inkubatorda» isitadigan mali tovug'i.
Qattiq bargli o'rmon va butazorlar — janubi-g'arbda; evkalipt o'rmonlari — janubi-sharqda; Tasmaniyada aralash o'rmonlar.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Nega Avstraliya eng quruq materik? Javob

Katta qismi quruq tropik havo hukmron bo'lgan tropik mintaqada; nam passatlar Katta Suvayirg'ich tizmasining sharqiy yonbag'iriga to'kiladi; g'arbdan sovuq oqim o'tadi.

2 Avstraliyada qanday iqlim mintaqalari bor? Javob

Subekvatorial, tropik, subtropik va mo'tadil (Tasmaniya).

3 Avstraliyaning eng katta daryo tizimi qaysi? Javob

Murrey va uning irmog'i Darling.

4 Krik va skreb nima? Javob

Krik — odatda quruq yotadigan daryo o'zani; skreb — evkalipt va akatsiyaning tikanli, o'tib bo'lmas changalzori.

5 Avstraliyaning endemik hayvonlariga misol keltiring. Javob

Kenguru, koala, vombat, o'rdakburun, yexidna, emu, lirodum.

6 Afrika va Avstraliya tabiat zonalarining farqi nimada? Javob

Afrikada zonalar ekvatordan ikki tomonga simmetrik takrorlanadi va ekvatorial o'rmonlar bor; Avstraliyada ekvatorial o'rmonlar yo'q, zonalar markazdagi cho'llar atrofida yarim halqa bo'lib joylashgan.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Avstraliyaga Afrikaga nisbatan necha baravar kam yog'in yog'adi?
2.Avstraliyaning eng katta daryo tizimi qaysi?
3.Tuxum qo'yib, bolasini sut bilan boqadigan hayvon qaysi?
4.Evkalipt va akatsiyaning tikanli changalzori nima deyiladi?
5.Avstraliya maydonining qancha qismi berk havzaga to'g'ri keladi?
6.Tasmaniya qaysi iqlim mintaqasida joylashgan?
7.Avstraliyaning yovvoyi iti qanday ataladi?