Janubiy Amerikaning tabiat zonalari va balandlik mintaqalari

Selva — Amazoniyaning ekvatorial o'rmonlari, savannalar (lyanos, kampos), dashtlar — pampa, Patagoniya chalacho'llari, Atakama cho'li; o'simlik va hayvonlari; And tog'larining balandlik mintaqalari.

Tabiat zonalari

Janubiy Amerikaning tekislik qismida tabiat zonalari kenglik bo'yicha almashinadi: ekvatorial o'rmonlar, subekvatorial o'rmonlar, savannalar, dashtlar, chalacho'l va cho'llar. G'arbda esa And tog'lari bo'ylab balandlik mintaqalari joylashgan.

🌿 Janubiy Amerika: tabiat zonalari

Mintaqani xaritada yoki ro'yxatdan tanlang. E'tibor bering: mintaqalar kenglik bo'yicha almashinadi. (Chegaralar sxematik.)

Mintaqani tanlang.

Selva — Amazoniya o'rmonlari

Janubiy Amerikada ekvatorial o'rmonlar Afrikadagidan ancha katta maydonni egallaydi. Ular bu yerda selva (portugalcha «o'rmon») deb ataladi, Amazonka havzasidagi o'rmonlar esa Amazoniya. Bu — Yerdagi eng katta tropik o'rmon, sayyoramizning «o'pkasi»: u juda ko'p kislorod ishlab chiqaradi va karbonat angidridni yutadi.

Faqat Braziliya Amazoniyasida daraxtlarning 4000 ga yaqin turi o'sadi. Amazoniya ko'plab foydali o'simliklar vatani: kauchuk beruvchi geveya, kakao daraxti (shokolad shundan tayyorlanadi), balandligi 60–70 m ga yetadigan seyba, qovun daraxti, Braziliya yong'og'i. Bu yerda dunyodagi eng yengil yog'och beradigan bals daraxti o'sadi — norveg sayyohi Tur Xeyerdal undan «Kon-Tiki» solini yasab, Tinch okeanni suzib o'tgan. Tuproqlari, Afrikadagidek, qizil-sariq ferralit tuproqlar.

Hayvonlarning ko'pchiligi daraxtlarda yashaydi: dumi bilan shoxga osilib oladigan o'rgimchak maymunlar, kunlab qimirlamay osilib turadigan yalqovlar (lenivetslar), daraxt qurbaqalari. Daryo va botqoqliklarda tapir, dunyodagi eng katta kemiruvchi — kapibara (suv cho'chqasi), anakonda, kaymanlar, o'tkir tishli piranya baliqlari yashaydi. Eng yirik yirtqich — yaguar. Qushlardan mitti kolibri (ba'zi turlari asalaridan biroz katta!), rang-barang ara to'tiqushlari, katta tumshuqli tukanlar ko'p.

Savannalar

Subekvatorial mintaqada, ekvatorial o'rmonlarning shimoli va janubida savannalar joylashgan: Orinoko pasttekisligida ular lyanos, Braziliya yassi tog'ligida kampos deb ataladi. Bu yerda baland o'tlar orasida palmalar, kaktuslar, tanasida suv to'playdigan «butilka daraxti» o'sadi. Hayvonlari: kichik bug'u — mazam, yovvoyi cho'chqa — pekari, tanasi shoxsimon qalqon bilan qoplangan zirhlilar (bronenosets), ulkan chumolixo'r, uchmaydigan nandu tuyaqushi.

Pampa va Patagoniya

Subtropik mintaqada dashtlar — pampa (indeyslar tilida «daraxtsiz yer») joylashgan. Bu yerda chalov, betaga, yovvoyi tariq o'sgan, unumdor qora tuproqlar hosil bo'lgan. Hozir pampaning katta qismi haydalib, bug'doyzor va yaylovlarga aylangan.

Materikning janubidagi mo'tadil mintaqada quruq va shamolli Patagoniya chalacho'llari cho'zilgan: siyrak chimli o'tlar, tikanli butalar, kemiruvchilar, nutriya, mayda zirhlilar.

Janubiy Amerikada Sahroi Kabir kabi katta tropik cho'llar yo'q — faqat Tinch okean sohilida sovuq Peru oqimi ta'sirida tor Atakama qirg'oq cho'li hosil bo'lgan.

And tog'larining balandlik mintaqalari

And tog'lari bir necha iqlim mintaqalarini kesib o'tadi, shuning uchun ularning turli qismlarida balandlik mintaqalari turlicha. Mintaqalar soni tog'ning balandligiga va ekvatorga yaqinligiga bog'liq. Ekvator yaqinida, balandligi 5–6 km bo'lgan And tog'larida mintaqalar eng ko'p: sernam ekvatorial o'rmonlardan boshlanib, tog' o'rmonlari, bulut o'rmonlari, paramo deb ataladigan baland tog' o'tloqlari va qor-muzliklargacha almashinadi.

⛰ Balandlik mintaqalari: tog'larda tabiat qanday almashadi?

Tog'ga ko'tarilgan sari harorat pasayadi (har 1 km da ~6 °C) va tabiat xuddi ekvatordan qutbga yurgandek almashadi. Tog'ni yoki mintaqani bosing va solishtiring: ekvatorga yaqin va baland tog'larda mintaqalar ko'proq.

And tog'larida o'ziga xos hayvonlar yashaydi: mahalliy aholi qadimdan boqadigan lama va alpaka, yovvoyi vikunya, momiq mo'ynali shinshilla, ko'zoynakli ayiq va qanotlarini yoyganda 3 m dan oshadigan ulkan kondor.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Janubiy Amerikada qanday tabiat zonalari bor? Javob

Ekvatorial o'rmonlar (selva), subekvatorial o'rmonlar, savannalar (lyanos, kampos), dashtlar (pampa), chalacho'l va cho'llar (Patagoniya, Atakama); And tog'larida balandlik mintaqalari.

2 Selva nima va unda qanday o'simliklar o'sadi? Javob

Janubiy Amerikaning ekvatorial o'rmonlari; geveya, kakao, seyba, bals, qovun daraxti, Braziliya yong'og'i.

3 Janubiy Amerikaga xos qanday hayvonlarni bilasiz? Javob

Yaguar, tapir, kapibara, anakonda, piranya, yalqov, zirhli, chumolixo'r, nandu, lama, kondor, kolibri.

4 Pampa nima? Javob

Janubiy Amerikaning subtropik dashtlari («daraxtsiz yer»); hozir asosan bug'doyzor va yaylovlar.

5 And tog'larining qaysi qismida balandlik mintaqalari ko'p va nima uchun? Javob

Ekvator yaqinidagi baland qismida — chunki tog' etagi issiq ekvatorial o'rmondan boshlanadi va cho'qqisigacha barcha mintaqalar almashinadi.

6 Paramo nima? Javob

And tog'laridagi baland tog' o'tloqlari.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Janubiy Amerikaning ekvatorial o'rmonlari qanday ataladi?
2.Kauchuk beruvchi daraxt qaysi?
3.Dunyodagi eng katta kemiruvchi qaysi?
4.Janubiy Amerikaning subtropik dashtlari qanday ataladi?
5.And tog'laridagi ulkan yirtqich qush qaysi?
6.Orinoko pasttekisligidagi savannalar qanday ataladi?
7.«Kon-Tiki» soli qaysi daraxtdan yasalgan?