Gidrosfera va uning tarkibiy qismlari

Gidrosfera tarkibi: okean suvlari, daryolar, ko'llar, muzliklar, yerosti suvlari va abadiy muzloq yerlar. Ko'llarning turlari, qor chizig'i, artezian suvlari, suv omborlari.

Suv qobig'i

Gidrosfera (yunoncha «gidro» — suv) — Yerning suv qobig'i. Unga okean va dengizlar, daryolar, ko'llar, botqoqliklar, muzliklar, yerosti suvlari va atmosferadagi suv bug'lari kiradi.

💧 Yerdagi barcha suv — bitta 100 litrli bochkada

Tasavvur qiling: sayyoramizdagi butun suvni 100 litrli bochkaga yig'dik. Uning qancha qismi bizga ichish uchun yaraydi? Ustunlarni bosing.

Chuchuk suv butun suvning atigi 3,5 foizi, uning ham katta qismi muz holida. Shuning uchun suvni tejash — har birimizning burchimiz.

Okean suvlari

Okean va dengizlar Yer yuzasining 71 % ini egallaydi va sayyoradagi barcha suvning 96,5 % ini tashkil qiladi. Okean suvining eng muhim xususiyatlari — sho'rligi va harorati:

o'rtacha sho'rligi 35 ‰ (har litr suvda 35 g tuz); tropiklarda 36–37 ‰ gacha ortadi, chuchuk daryo suvi ko'p quyiladigan va muzlar eriydigan joylarda kamayadi;
yuza suvining o'rtacha harorati +17,5 °C; eng iliq — Tinch okean, eng sovuq — Shimoliy Muz okeani; 3–4 km dan chuqurda harorat yil bo'yi 0…+2 °C;
sho'r suv 0 °C da emas, −1,9 °C atrofida muzlaydi.

Okean — ulkan «issiqlik akkumulyatori»: yozda isib, qishda issiqlikni sekin beradi. Shuning uchun okean materiklarning iqlimiga, tuproq va o'simliklariga, inson xo'jaligiga katta ta'sir ko'rsatadi.

Quruqlik suvlari

Daryolar. Daryolarning ko'p yoki ozligi iqlim va relyefga bog'liq: yog'in ko'p joylarda Amazonka, Kongo, Missisipi kabi sersuv daryolar bor, cho'llarda esa daryolar deyarli bo'lmaydi. Ba'zi daryolar boshlanishini sernam tog'lardan olib, cho'lni kesib o'tadi — ular tranzit daryolar deyiladi: Nil, Amudaryo, Sirdaryo.

Ko'llar kattaligi, chuqurligi, sho'r-chuchukligi va kelib chiqishi bilan farq qiladi:

Kelib chiqishiga ko'ra	Misollar
Tektonik (Yer po'sti yoriqlarida) — chuqur va uzun	Baykal, Tanganika, Nyasa
Muzlik (qadimgi muzliklar o'ygan)	Finlandiya va Kanadadagi minglab ko'llar
Vulqon (krater yoki lava to'sgan)	Kamchatka, Yaponiya ko'llari
Qoldiq (qadimgi dengiz qoldig'i)	Kaspiy dengizi
To'g'on (ko'chki to'sgan)	Sarez ko'li (Pomir)
Sun'iy (suv omborlari)	Chorvoq, Tuyamo'yin

Dunyodagi eng katta ko'l — Kaspiy (~371 ming km²), eng chuqur ko'l — Baykal (1642 m). Ko'llar oqar (daryo chiqib ketadi, suvi odatda chuchuk) va oqmas (suvi faqat bug'lanadi, ko'pincha sho'r) bo'ladi. Kaspiy, Orol, Issiqko'l — oqmas ko'llar. Balxash ko'lining g'arbiy yarmi chuchuk, sharqiy yarmi sho'r!

Muzliklar quruqlikning ~11 % ini qoplaydi. Ularning 99 % i qutbiy o'lkalardagi qoplama muzliklar (Antarktida, Grenlandiya). Tog' muzliklari esa qor chizig'idan yuqorida hosil bo'ladi.

Yerosti suvlari yog'in va daryo suvlarining yerga shimilishidan hosil bo'ladi va gidrosferaning ~1,7 % ini tashkil qiladi. Ular qum, shag'al kabi suv o'tkazuvchi jinslarda to'planadi. Agar suvli qatlam ikki suv o'tkazmaydigan (gil) qatlam orasida bo'lsa, artezian havzasi hosil bo'ladi — burg'ulangan quduqdan suv o'zi otilib chiqadi. Ba'zi yerosti suvlari shifobaxsh mineral suvlar, issiq suv va bug'ni otib chiqaradigan buloqlar esa geyzerlar deyiladi.

Abadiy (ko'p yillik) muzloq yerlar — tuproq va jinslardagi suv minglab yillar davomida muzlab qolgan qatlamlar. Ular Sibir va Shimoliy Amerikaning shimolida keng tarqalgan, qalinligi 1500 m gacha yetadi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Gidrosferaning tarkibiy qismlariga nimalar kiradi? Javob

Okean va dengizlar, daryolar, ko'llar, botqoqliklar, muzliklar, yerosti suvlari va atmosferadagi suv bug'lari.

2 Okean suvining o'rtacha sho'rligi va yuza harorati qancha? Javob

Sho'rligi o'rtacha 35 ‰, yuza harorati o'rtacha +17,5 °C.

3 Ko'llar kelib chiqishiga ko'ra qanday turlarga bo'linadi? Javob

Tektonik, muzlik, vulqon, qoldiq, to'g'on, karst va sun'iy ko'llarga.

4 Qoplama muzliklar va tog' muzliklari qayerlarda tarqalgan? Javob

Qoplama muzliklar qutbiy o'lkalarda (Antarktida, Grenlandiya), tog' muzliklari esa baland tog'larda qor chizig'idan yuqorida.

5 Artezian havzasi qanday hosil bo'ladi? Javob

Suvli qatlam ikki suv o'tkazmaydigan qatlam orasida joylashganda; bunday suv bosim ostida bo'lib, quduqdan o'zi otilib chiqadi.

6 Tranzit daryolarga misol keltiring. Javob

Nil, Amudaryo, Sirdaryo.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Sayyoradagi barcha suvning qancha qismi okeanlarda?
2.Dunyodagi eng chuqur ko'l qaysi?
3.Kaspiy dengizi kelib chiqishiga ko'ra qanday ko'l?
4.Qaysi ko'lning yarmi chuchuk, yarmi sho'r?
5.Okean suvi qanday haroratda muzlaydi?
6.Qaysi daryo tranzit daryo hisoblanadi?
7.Chuchuk suvning eng katta qismi qayerda?