6-sinf geografiya II bob. Okeanlar tabiati ⏱ 4 daqiqa o'qish

Dunyo okeanining atmosfera va quruqlikka ta'siri

«Okean — atmosfera — quruqlik» tizimi, okean — issiqlik akkumulyatori, dengiz va kontinental havo massalari, tropik quyunlar (tayfun, dovul), iliq va sovuq oqimlarning materiklar tabiatiga ta'siri.

Ulkan «issiqlik mashinasi»

Dunyo okeani atmosfera, litosfera va biosfera bilan doimo bog'langan. Ular birgalikda «okean — atmosfera — quruqlik» tizimini hosil qiladi, unda modda va energiya to'xtovsiz almashinib turadi. Bu tizimning «dvigateli» — Quyosh energiyasi.

Okean Yer yuzasiga tushadigan quyosh issiqligining katta qismini — taxminan 70 % ini yutadi. Suv sekin isiydi va sekin soviydi, shuning uchun okean yozda issiqlikni yig'ib, qishda uni atmosferaga asta-sekin beradi. U go'yo ulkan issiqlik akkumulyatori: havoni isitadi, uni namlik bilan ta'minlaydi, quruqlikka yog'in yuboradi.

Dengiz va kontinental havo massalari

Okean ustida hosil bo'lgan havo massalari — dengiz havo massalari (nam, yozda salqin, qishda iliq), quruqlik ustida hosil bo'lganlari — kontinental havo massalari (quruq, yozda issiq, qishda sovuq). Ular okean va quruqlik o'rtasida issiqlik va namlikni tashiydi.

Shuning uchun okean bo'yidagi joylarda iqlim yumshoq (dengiz iqlimi), materik ichkarisida esa keskin (kontinental iqlim) bo'ladi. Londonni okeandan uzoqdagi Yakutsk bilan solishtiring:

📊 Iqlim diagrammasi (klimatogramma)
Ustunlar — har oydagi yog'in (mm), qizil chiziq — oyning o'rtacha harorati (°C). Stansiyani tanlang, ikkinchisini solishtirish uchun qo'shing.

Tropik quyunlar

Okean bilan atmosfera o'rtasidagi energiya almashinuvi shamollar, bo'ronlar va quyunlarni keltirib chiqaradi. Ikkala yarimsharning 5–20° kengliklarida, juda iliq okean suvi ustida tropik quyunlar paydo bo'ladi. Ular Tinch okeanning g'arbida tayfun, Atlantikada dovul (xarikeyn), Hind okeanida siklon deb ataladi. Ularning shamoli sekundiga 50–70 m ga yetib, qirg'oqlarga katta zarar yetkazadi.

Oqimlar materiklarni isitadi va sovitadi

🌀 Dunyo okeanining oqimlari
Qizil — iliq, ko'k — sovuq oqimlar. Chiziqdagi harakat oqim yo'nalishini ko'rsatadi. Oqimni bosing.
Golfstrim Shimoliy Atlantika oqimi Kanar oqimi Shimoliy passat oqimi (Atlantika) Janubiy passat oqimi (Atlantika) Braziliya oqimi Bengela oqimi Labrador oqimi Sharqiy Grenlandiya oqimi Kurosio Shimoliy Tinch okean oqimi Kaliforniya oqimi Alyaska oqimi Kuril (Oyasio) oqimi Shimoliy passat oqimi (Tinch) Janubiy passat oqimi (Tinch) Passatlararo qarshi oqim Sharqiy Avstraliya oqimi Peru (Gumboldt) oqimi Janubiy passat oqimi (Hind) Agulyas (Igna burni) oqimi G'arbiy Avstraliya oqimi Musson oqimi G'arbiy shamollar oqimi
Okean oqimlari — okean suvining katta hajmda uzoq masofalarga gorizontal harakati. Ularni asosan doimiy shamollar harakatga keltiradi. Iliq oqimlar ekvatordan qutblarga issiqlik, sovuq oqimlar esa qutblardan ekvatorga salqinlik olib boradi — okean go'yo ulkan «isitgich-sovitgich mashinasi».
  • Iliq oqimlar issiqlik va namlik olib keladi. Golfstrim va Shimoliy Atlantika oqimi tufayli G'arbiy Yevropada qish yumshoq, Norvegiya qirg'oqlari qutb doirasidan shimolda ham muzlamaydi.
  • Sovuq oqimlar havoni sovitadi, uning ustida yomg'ir bulutlari hosil bo'lmaydi. Shuning uchun sovuq oqimlar o'tadigan qirg'oqlarda qirg'oq cho'llari bor: Peru oqimi yonida — Atakama, Bengela oqimi yonida — Namib.

Odamlar okeanga intiladi

Okean bo'ylarida iqlim yumshoq, dengiz yo'llari va baliq bor — shuning uchun odamlar qadimdan sohillarda yashashgan. Hozir dunyo aholisining qariyb chorak qismi qirg'oqdan 50 km gacha masofada yashaydi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 «Okean — atmosfera — quruqlik» tizimi nima? Javob
Okean, havo va quruqlik o'rtasida issiqlik, namlik va moddalar to'xtovsiz almashinadigan yagona tizim; uni Quyosh energiyasi harakatga keltiradi.
2 Nega okean «issiqlik akkumulyatori» deyiladi? Javob
Chunki u quyosh issiqligining katta qismini yutib, sekin isiydi va sekin soviydi: yozda issiqlikni yig'ib, qishda atmosferaga beradi.
3 Dengiz va kontinental havo massalarining farqi nimada? Javob
Dengiz havo massasi okean ustida hosil bo'lib nam bo'ladi; kontinental havo massasi quruqlik ustida hosil bo'lib quruq bo'ladi.
4 Tropik quyunlar qayerda hosil bo'ladi va ular qanday nomlanadi? Javob
5–20° kengliklarda iliq okean ustida; Tinch okeanda tayfun, Atlantikada dovul (xarikeyn), Hind okeanida siklon.
5 Iliq oqimlar materiklar tabiatiga qanday ta'sir qiladi? Javob
Havoni isitib, namlik olib keladi, iqlimni yumshatadi (masalan, Golfstrim G'arbiy Yevropani isitadi).
6 Atakama va Namib cho'llari nega okean bo'yida bo'lsa ham quruq? Javob
Ular yonidan sovuq oqimlar (Peru va Bengela) o'tadi; sovuq suv havoni sovitadi va yomg'ir bulutlari hosil bo'lmaydi.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Okean Yerga tushadigan quyosh issiqligining taxminan qancha qismini yutadi?
  2. 2.Qaysi oqim G'arbiy Yevropa iqlimini yumshatadi?
  3. 3.Atakama cho'lining hosil bo'lishiga qaysi oqim ta'sir qilgan?
  4. 4.Tinch okeanning g'arbidagi tropik quyunlar qanday nomlanadi?
  5. 5.Kontinental havo massasi qanday bo'ladi?
  6. 6.Namib cho'li qaysi oqim ta'sirida hosil bo'lgan?
  7. 7.Sovuq oqim ustida nega yomg'ir kam yog'adi?