6-sinf geografiya I bob. Geografik qobiq ⏱ 4 daqiqa o'qish

Tabiat komplekslari, ularning almashinishi va zonalligi

Tabiat komponentlari va tabiat komplekslari (landshaftlar), ularning katta-kichikligi, tabiat zonalari va ularning kenglik hamda okeandan uzoqlashish bo'yicha almashinishi, balandlik mintaqalari, okeandagi tabiat mintaqalari.

Komponentlardan kompleksga

Tog' jinslari, relyef, iqlim, yerusti va yerosti suvlari, tuproq, o'simlik va hayvonot dunyosi — bular tabiat komponentlari. Ular bir-biri bilan chambarchas bog'langan: iqlim tuproqni, tuproq o'simlikni, o'simlik hayvonlarni belgilaydi va hokazo.

Komponentlarning o'zaro ta'siri natijasida hosil bo'lgan, o'ziga xos qiyofaga ega hudud tabiat kompleksi (yoki landshaft) deb ataladi. Tabiat komplekslari turli kattalikda bo'ladi:

  • eng yirigi — geografik qobiq;
  • undan kichikroq — materiklar va okeanlar;
  • ular ichida — tabiiy geografik o'lkalar va tabiat zonalari;
  • eng kichiklari — vodiy, jarlik, qumtepa, ko'l bo'yi.

Tabiat zonalari

Tabiat zonasi — o'ziga xos iqlimi, tuprog'i, o'simlik va hayvonot dunyosiga ega bo'lgan quruqlikning yirik tabiat kompleksi. Zonalar odatda o'simlik qoplamiga qarab nomlanadi: tayga, dasht, savanna, cho'l...

🌍 Tabiat zonalari: qutbdan ekvatorgacha
Zonani bosing: iqlimi, o'simlik va hayvonlari bilan tanishing. «Tog'larda» tugmasi — balandlik mintaqalanishini ko'rsatadi.
❄ Shimoliy qutb
☀ Ekvator
Tabiat zonalari ekvatordan qutblarga tomon almashinadi, chunki Quyosh issiqligi va namlik kenglik bo'yicha o'zgaradi.

Zonalar ikki yo'nalishda almashinadi:

  1. Kenglik bo'yicha — ekvatordan qutblarga tomon issiqlik kamayib borgani uchun. Bu kenglik zonalligi.
  2. Okeandan materik ichkarisiga tomon — bir iqlim mintaqasi ichida ham namlik kamayib borgani uchun. Masalan, mo'tadil mintaqada okean bo'yida o'rmonlar o'ssa, materik ichkarisiga borgan sari o'rmon-dasht, dasht, chalacho'l va cho'llar keladi. Shuning uchun cho'llar mo'tadil, subtropik va tropik mintaqalarning ichki qismlarida uchraydi.

Tog'larda — balandlik mintaqalari

Tog'larda tabiat komplekslari etakdan cho'qqiga tomon almashinadi — bu balandlik mintaqalanishi. Har 1 km ko'tarilganda harorat taxminan 6 °C ga pasayadi, shuning uchun tog'ga chiqish xuddi qutbga «sayohat» qilishga o'xshaydi.

⛰ Balandlik mintaqalari: tog'larda tabiat qanday almashadi?
Tog'ga ko'tarilgan sari harorat pasayadi (har 1 km da ~6 °C) va tabiat xuddi ekvatordan qutbga yurgandek almashadi. Tog'ni yoki mintaqani bosing va solishtiring: ekvatorga yaqin va baland tog'larda mintaqalar ko'proq.
0 2000 4000 6000 8000 m Savanna va ekinzorlar Sernam tog' o'rmonlari Butazor va baland o'tloqlar Tog' cho'li Qor va muzliklar Kilimanjaro 3° j.k. 5 ta mintaqa «Issiq yer»: sernam o'rmonlar «Mo'tadil yer» «Sovuq yer»: bulut o'rmonlari Paramo — baland tog' o'tloqlari Qor va muzliklar And 1° j.k. 5 ta mintaqa Keng bargli o'rmonlar Ignabargli o'rmonlar Subalp o'tloqlari Alp o'tloqlari Qor va muzliklar Alp 46° sh.k. 5 ta mintaqa Sernam tropik o'rmonlar (jungli) Doim yashil subtropik o'rmonlar Keng bargli va aralash o'rmonlar Ignabargli o'rmonlar Butazor va alp o'tloqlari Qor va muzliklar Himolay 28° sh.k. 6 ta mintaqa Cho'l (tog' oldi tekisligi) Adirlar Tog' o'rmonlari va butazorlar Yaylovlar (subalp va alp) Qor va muzliklar Tyanshan 41° sh.k. 5 ta mintaqa Dasht (preriya) Qarag'ay o'rmonlari Qoraqarag'ay-pixta o'rmonlari Tog' tundrasi Qoya va qor dog'lari Qoyali 39° sh.k. 5 ta mintaqa - - - qor chizig'i

Balandlik mintaqalarining soni:

  • tog'ning geografik o'rniga — ekvatorga qanchalik yaqinligiga;
  • tog'ning balandligiga;
  • okeandan uzoq-yaqinligiga va shamollar yo'nalishiga, yonbag'irning qaysi tomonga qaraganiga bog'liq.

Tog' ekvatorga qancha yaqin va qancha baland bo'lsa, unda mintaqalar shuncha ko'p bo'ladi.

Okeandagi tabiat komplekslari

Okeanlarda ham tabiat komplekslari bor, ular suvning harorati, sho'rligi, iliq yoki sovuq oqimlar va hayot boyligi bilan farq qiladi. Dunyo okeanida 11 ta tabiat mintaqasi ajratiladi: bitta ekvatorial va har bir yarimsharda bittadan tropik, subtropik, mo'tadil, qutbyoni va qutbiy mintaqalar.

Inson o'zgartirgan landshaftlar

Inson xo'jalik faoliyati natijasida o'zgargan tabiat komplekslari antropogen landshaftlar deyiladi: ekinzorlar, bog'lar, suv omborlari, shaharlar, karyerlar. Bugun quruqlikning katta qismi u yoki bu darajada inson tomonidan o'zgartirilgan.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Tabiat komponentlariga nimalar kiradi? Javob
Tog' jinslari, relyef, iqlim, yerusti va yerosti suvlari, tuproq, o'simlik va hayvonot dunyosi.
2 Tabiat kompleksi (landshaft) nima? Javob
Tabiat komponentlarining o'zaro ta'siri natijasida hosil bo'lgan, o'ziga xos xususiyatlarga ega hudud.
3 Tabiat zonalari qanday sabablarga ko'ra hosil bo'ladi? Javob
Issiqlik va namlik nisbatining kenglik bo'yicha va okeandan materik ichkarisiga tomon o'zgarishi sababli.
4 Balandlik mintaqalarining soni nimalarga bog'liq? Javob
Tog'ning geografik o'rniga (ekvatorga yaqinligiga), balandligiga, okeandan uzoq-yaqinligiga va shamollar yo'nalishiga.
5 Dunyo okeanida nechta tabiat mintaqasi ajratiladi? Javob
11 ta: bitta ekvatorial va har bir yarimsharda tropik, subtropik, mo'tadil, qutbyoni va qutbiy mintaqalar.
6 Antropogen landshaftlarga misol keltiring. Javob
Ekinzorlar, bog'lar, suv omborlari, shaharlar, karyerlar.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Tabiat zonalari odatda nimaga qarab nomlanadi?
  2. 2.Tabiat zonalarining joylashuvini asosan nima belgilaydi?
  3. 3.Qaysi tog'da balandlik mintaqalari eng ko'p bo'ladi?
  4. 4.Mo'tadil mintaqada okean bo'yidan materik ichkarisiga tomon qaysi zona eng oxirida keladi?
  5. 5.Quyidagilardan qaysi biri antropogen landshaft?
  6. 6.Dunyo okeanida nechta tabiat mintaqasi ajratiladi?
  7. 7.Eng yirik tabiat kompleksi qaysi?