6-sinf geografiya I bob. Geografik qobiq ⏱ 4 daqiqa o'qish

Materiklar va okeanlarning paydo bo'lishi va rivojlanishi

Quyosh sistemasi va Yerning paydo bo'lishi haqidagi gipotezalar, moddalarning saralanishi, Vegenerning mobilizm g'oyasi, Pangeya, Lavraziya va Gondvana, litosfera plitalari tektonikasi va uning dalillari.

Yer qanday paydo bo'lgan?

Olimlarning fikricha, Quyosh sistemasi va Yer koinotdagi ulkan gaz va chang bulutidan hosil bo'lgan. Bulut o'z og'irligi ta'sirida siqilib, markazida Quyosh «yonadi», atrofida aylanayotgan chang zarralari birikib, sayyoralarni hosil qiladi. Bunday fikrni ilk bor fransuz olimi R. Dekart (1644), keyin nemis faylasufi I. Kant (1755) va fransuz olimi P. Laplas (1796) aytgan. Shuning uchun u ko'pincha Kant–Laplas gipotezasi deb ataladi.

Yosh Yer qizigan, deyarli erigan holatda edi. Undagi moddalar saralandi: og'ir moddalar (temir, nikel) markazga cho'kib yadroni, yengilroqlari mantiyani, eng yengillari esa yuzaga qalqib, Yer po'stini hosil qildi. Yer sovishi bilan qattiq litosfera shakllandi, vulqonlardan chiqqan bug' va gazlardan atmosfera va okeanlar paydo bo'ldi.

Materiklar «suzadimi»?

Xaritaga qarang: Janubiy Amerikaning sharqiy qirg'og'i Afrikaning g'arbiy qirg'og'iga xuddi jumboq (pazl) bo'laklaridek mos keladi! Bu tasodifmi?

1912-yilda nemis olimi Alfred Vegener shunday degan edi: materiklar bir vaqtlar yaxlit bo'lgan, keyin bo'linib, asta-sekin bir-biridan uzoqlashgan. Bu g'oya mobilizm (lotincha «harakatlanuvchi») deb ataladi. Manbalarga ko'ra, quruqlik va dengizlarning o'rni uzoq vaqt davomida o'zgarib turishi haqida vatandoshimiz Abu Rayhon Beruniy ham Vegenerdan qariyb 900 yil oldin fikr yuritgan.

🧩 Materiklar «sayohati»: Pangeyadan bugungacha
Surgichni suring yoki ▶ ni bosing: 250 mln yil oldin barcha materiklar yagona Pangeya materigi bo'lgan. «Qazilma dalillar» tugmasi — bir xil o'simlik va hayvon qoldiqlari topilgan joylar. (Sxematik tasvir.)
250 mln yil oldin
250 mln yil oldinbugun
🦎Mezozavr 🦎Mezozavr 🌿Glossopteris 🌿Glossopteris 🌿Glossopteris 🌿Glossopteris 🌿Glossopteris 🦖Listrozavr 🦖Listrozavr 🦖Listrozavr PANGEYA LAVRAZIYA GONDVANA Pantalassa okeani Tetis okeani

Vegener fikricha, taxminan 250–200 mln yil oldin Yerda yagona materik — Pangeya («butun yer») va uni o'rab turgan yagona okean — Pantalassa («butun dengiz») bo'lgan. Keyin Pangeya ikki qismga bo'lingan:

  • shimolda Lavraziya — undan keyinchalik Shimoliy Amerika va Yevrosiyo ajralgan;
  • janubda Gondvana — undan Afrika, Janubiy Amerika, Antarktida, Avstraliya va Hindiston ajralgan.

Ular orasida Tetis okeani bo'lgan; uning qoldiqlari — O'rta dengiz, Qora va Kaspiy dengizlari.

Litosfera plitalari tektonikasi

Vegener davrida ko'p olimlar uning g'oyasiga ishonmagan: ulkan materiklarni qanday kuch siljitishi mumkin? Javob XX asrning 60-yillarida okean tubi o'rganilgandan keyin topildi. Litosfera plitalari tektonikasi nazariyasiga ko'ra:

  • mantiyadagi moddalar juda sekin aylanma harakat qiladi va ustidagi plitalarni «tashiydi»;
  • o'rta okean tizmalarida plitalar uzoqlashadi, yoriqdan chiqqan magma yangi okean tubini hosil qiladi;
  • plitalar to'qnashgan joylarda tog'lar ko'tariladi, okean po'sti esa mantiyaga qaytib kiradi.

Plitalar kengayishi bugun ham davom etmoqda: Sharqiy Afrika yer yoriqlari, Qizil dengiz va Baykal — yangi okeanlar «tug'ilishi» mumkin bo'lgan joylar.

  1. 4,6 mlrd yil oldin
    Yer paydo bo'ldi
    Moddalar saralanib, yadro, mantiya va po'st hosil bo'ldi
  2. 250 mln yil oldin
    Pangeya
    Barcha quruqlik yagona materikda
  3. 200–180 mln yil oldin
    Lavraziya va Gondvana
    Pangeya ikkiga bo'lindi, Atlantika ochila boshladi
  4. 130–100 mln yil oldin
    Gondvana parchalandi
    Janubiy Amerika Afrikadan ajraldi, Hindiston shimolga siljidi
  5. 50–40 mln yil oldin
    Himolay ko'tarildi
    Hindiston Yevrosiyoga to'qnashdi; Avstraliya Antarktidadan ajraldi
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Quyosh sistemasi va Yer qanday paydo bo'lgan deb hisoblanadi? Javob
Koinotdagi ulkan gaz va chang bulutining siqilishi va zarralarning birikishidan (Kant–Laplas gipotezasi).
2 Yer po'sti, mantiya va yadro qanday hosil bo'lgan? Javob
Yosh, qizigan Yerda moddalar saralangan: og'irlari markazga cho'kib yadroni, yengillari yuzaga qalqib po'stni hosil qilgan.
3 Mobilizm gipotezasining mazmuni nima va uni kim ishlab chiqqan? Javob
Materiklar bir vaqtlar yaxlit bo'lib, keyin bo'linib siljigan degan g'oya; 1912-yilda Alfred Vegener ishlab chiqqan.
4 Pangeya qanday qismlarga bo'lingan? Javob
Shimolda Lavraziya (Shimoliy Amerika, Yevrosiyo) va janubda Gondvana (Afrika, Janubiy Amerika, Antarktida, Avstraliya, Hindiston).
5 Hozirgi kunda ko'pchilik olimlar qaysi nazariyani tan oladi? Javob
Litosfera plitalari tektonikasi nazariyasini.
6 Materiklar siljishiga qanday dalillar bor? Javob
Qirg'oqlarning mos kelishi, bir xil qadimgi qoldiqlar, bir xil tog' jinslari, issiq joylardagi qadimgi muzlik izlari va plitalarning o'lchangan siljishi.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Mobilizm gipotezasini 1912-yilda kim ishlab chiqqan?
  2. 2.250–200 mln yil oldingi yagona materik qanday nomlanadi?
  3. 3.Gondvana tarkibiga qaysi materik kirmagan?
  4. 4.Pangeyani o'rab turgan yagona okean nomi nima?
  5. 5.Qaysi joy hozir kengayib borayotgan yer yorig'iga misol?
  6. 6.Qaysi ikki materikning qirg'oqlari jumboq bo'laklaridek bir-biriga mos keladi?
  7. 7.Atlantika okeani yiliga taxminan qanchaga kengaymoqda?