6-sinf geografiya VI bob. Janubiy Amerika ⏱ 4 daqiqa o'qish

Janubiy Amerikaning iqlimi va ichki suvlari

Nega Janubiy Amerika eng sernam materik; oltita iqlim mintaqasi; Atakama — eng quruq cho'l; Amazonka — eng sersuv daryo, Parana, Orinoko; Iguasu va Anxel sharsharalari; Titikaka va Marakaybo ko'llari.

Eng sernam materik

Janubiy Amerika iqlimi quyosh radiatsiyasi, havo massalari, relyef va okean oqimlari ta'sirida shakllanadi. Materikning katta qismi ekvatorial va subekvatorial mintaqalarda joylashgan, sharqdan esa Atlantika okeanidan esadigan nam passatlar materik ichkarisiga erkin kirib boradi: sharqda ularni to'sadigan baland tog'lar yo'q, nam havo faqat g'arbda — And tog'lariga urilib to'xtaydi. Natijada materikning katta qismiga mo'l yog'in tushadi — Janubiy Amerika eng sernam materik.

🌡 Janubiy Amerika: iqlim mintaqalari
Mintaqani xaritada yoki ro'yxatdan tanlang. E'tibor bering: mintaqalar kenglik bo'yicha almashinadi. (Chegaralar sxematik.)
Subekvatorial Ekvatorial Subekvatorial Tropik Subtropik Mo'tadil Savannalar va siyrak o'rmonlar Doim nam ekvatorial o'rmonlar (selva) Nam subtropik va tropik o'rmonlar Dashtlar (pampa) Chala cho'l va cho'llar (Patagoniya) Tropik qirg'oq cho'li (Atakama) Qattiq bargli o'rmon va butazorlar Mo'tadil nam o'rmonlar And tog'larining balandlik mintaqalari Shimoliy tropik Ekvator Janubiy tropik
Mintaqani tanlang.

Materik oltita iqlim mintaqasida joylashgan: ikkita subekvatorial, ekvatorial, tropik, subtropik va mo'tadil. And tog'larida esa balandlik iqlim mintaqalari bor.

  • Ekvatorial — Amazonka havzasi: yil bo'yi +24…+25 °C, yog'in 2000–3500 mm va undan ham ko'p.
  • Subekvatorial — ikki fasl: sernam yoz (1000–2000 mm, +25 °C dan issiq) va quruq qish (+20 °C atrofida).
  • Tropik — sharqiy qismiga passatlar 1500–2000 mm yog'in keltiradi; g'arbga tomon u 250–500 mm gacha kamayadi. Tinch okean sohilida esa sovuq Peru oqimi tufayli yomg'ir deyarli yog'maydi: bu yerda dunyodagi eng quruq cho'l — Atakama joylashgan; o'simliklar uchun yagona nam manbai — okeandan kelgan tuman va shudring.
  • Subtropik (30–40° j.k.) — sharqi sernam, Chilining markazida O'rta dengiz tipidagi iqlim.
  • Mo'tadil — materikning janubi: g'arbiy sohilga g'arbiy shamollar 2000–3000 mm yog'in keltiradi, sharqdagi Patagoniyada esa quruq (300–400 mm), qishi sovuq va qorli.
📊 Iqlim diagrammasi (klimatogramma)
Ustunlar — har oydagi yog'in (mm), qizil chiziq — oyning o'rtacha harorati (°C). Stansiyani tanlang, ikkinchisini solishtirish uchun qo'shing.

Amazonka — daryolar shohi

Janubiy Amerika daryolarga eng boy materik. Amazonka — dunyodagi eng sersuv daryo: u okeanga barcha daryolar quyadigan suvning qariyb beshdan bir qismini quyadi. Uning havzasi (~7 mln km²) Avstraliya materigiga deyarli teng! Amazonka And tog'laridan boshlanadi, uzunligi ~6400 km, eng uzoq irmog'i Ukayali bilan hisoblaganda esa ~7000 km — shuning uchun olimlar hamon Nil va Amazonkaning qaysi biri uzunroq ekani haqida bahslashadi. Uning 1000 dan ortiq irmog'i bor.

Amazonka juda keng: o'rta oqimida 5 km, toshqin paytida undan ham kengroq, quyilish joyida esa estuariysi 300 km dan oshadi. Okean qalqishi paytida Amazonkada «teskari to'lqin» — pororoka hosil bo'ladi: balandligi 2–4 m bo'lgan to'lqin daryo bo'ylab yuzlab km yuqoriga chopib boradi.

🏞 Dunyoning yirik daryolari
Ko'rsatkichni tanlang: eng uzun daryo har doim ham eng sersuv emas! Raqamlar taxminiy — turli manbalarda biroz farq qiladi.
Afrika Avstraliya Janubiy Amerika Shimoliy Amerika Yevrosiyo

Parana — materikning ikkinchi daryosi; uning irmog'ida dunyodagi eng keng sharsharalar majmuasi — Iguasu (kengligi 2,7 km, balandligi 70–80 m) bor. Parana irmoqlari bilan La-Plata qo'ltig'iga quyiladi. Orinoko havzasidagi Churun daryosida dunyodagi eng baland sharshara — Anxel (979 m) joylashgan: uning suvi yerga yetguncha changga aylanib ketadi.

Ko'llar

Materikda ko'llar kam. Eng kattasi — shimoldagi Marakaybo: u tor bo'g'iz orqali dengizga tutashgan laguna ko'l bo'lib, tubida boy neft konlari bor. And tog'laridagi Titikaka ko'li dengiz sathidan 3812 m balandlikda joylashgan — bu kemalar qatnaydigan dunyodagi eng baland katta ko'l.

209 000 m³/s
Amazonkaning o'rtacha suv sarfi
7 mln km²
Amazonka havzasi
979 m
Anxel sharsharasi
3812 m
Titikaka ko'lining balandligi
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Janubiy Amerika iqlimi qanday omillar ta'sirida shakllanadi? Javob
Quyosh radiatsiyasi, havo massalari (passatlar), relyef (And tog'lari) va okean oqimlari.
2 Materikda qancha va qanday iqlim mintaqalari bor? Javob
Oltita: ikkita subekvatorial, ekvatorial, tropik, subtropik va mo'tadil; And tog'larida balandlik mintaqalari.
3 Nega Janubiy Amerika eng sernam materik? Javob
Katta qismi ekvatorial va subekvatorial mintaqalarda; Atlantikadan esadigan nam passatlar sharqda to'siqsiz ichkariga kiradi.
4 Nega Atakama dunyodagi eng quruq cho'l? Javob
Sovuq Peru oqimi havoni pastdan sovitib, yomg'ir bulutlari hosil bo'lishiga yo'l qo'ymaydi; sharqdan kelgan nam havoni esa And tog'lari to'sib qoladi.
5 Amazonkaning o'ziga xos xususiyatlari qaysilar? Javob
Dunyodagi eng sersuv va havzasi eng katta daryo, 1000 dan ortiq irmog'i bor, juda keng, okean qalqishi teskari to'lqin — pororokani hosil qiladi.
6 Iguasu va Anxel sharsharalari qayerda? Javob
Iguasu — Parana havzasida, Anxel — Orinoko havzasidagi Gviana yassi tog'ligida.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Eng sernam materik qaysi?
  2. 2.Dunyodagi eng quruq cho'l qaysi?
  3. 3.Atakama cho'lining hosil bo'lishiga qaysi oqim sabab bo'lgan?
  4. 4.Dunyodagi eng sersuv daryo qaysi?
  5. 5.Dunyodagi eng baland sharshara qaysi?
  6. 6.Kemalar qatnaydigan eng baland ko'l qaysi?
  7. 7.Amazonkadagi okean qalqishidan hosil bo'ladigan teskari to'lqin qanday ataladi?