6-sinf geografiya IV bob. Avstraliya va Okeaniya ⏱ 4 daqiqa o'qish

Tinch okean

Tinch okeanning asosiy xususiyatlari va geografik o'rni, o'rganilish tarixi (Balboa, Magellan, Kuk), «olovli halqa» va eng chuqur botiqlar, iqlimi va tayfunlar, oqimlari, organik dunyosi va xo'jalik ahamiyati.

Ulug' okean

Tinch okean — Dunyo okeanining yarmini va Yer yuzasining uchdan bir qismidan ko'prog'ini egallaydi (~179 mln km²). U barcha materiklarni birga qo'shganda ham ulardan katta! Shuning uchun uni Ulug' okean deb ham atashadi. Uning asosiy xususiyatlari:

eng katta, eng chuqur va eng qadimgi okean;
eng iliq okean (o'rtacha yuza harorati ~+19 °C);
orollar va dengizlar soni bo'yicha birinchi;
atrofini «olovli halqa» — vulqonlar va zilzilalar zanjiri o'rab turadi;
organik dunyosi eng boy, dunyo baliq ovining qariyb yarmi shu okeanga to'g'ri keladi.

🌊 Dunyo okeani: to'rtta okean

Okeanni xaritada yoki tugmadan tanlang. ▼ belgisi — okeanning eng chuqur joyi.

Maydoni

—

O'rtacha chuqurligi

—

Eng chuqur joyi

—

Dunyo okeanidagi ulushi

—

Okeanlar bir-biridan kattaligi, chuqurligi, suvining harorati va sho'rligi, hayot boyligi bilan farq qiladi. Okeanni tanlang.

Tinch okeanni beshta materik o'rab turadi: shimoli-sharqdan Shimoliy Amerika, janubi-sharqdan Janubiy Amerika, janubdan Antarktida, janubi-g'arbdan Avstraliya, shimoli-g'arbdan Yevrosiyo. U g'arbdan sharqqa 17 ming km dan ortiq cho'zilgan; eng keng joyi — ekvator atrofida.

O'rganilish tarixi

1513-yilda ispaniyalik Vasko Nunyes de Balboa Panama bo'ynidagi tog'larga chiqib, yevropaliklardan birinchi bo'lib bu okeanni ko'rdi va uni «Janubiy dengiz» deb atadi. 1520–1521-yillarda Fernan Magellan okeanni kesib o'tganida uch oy davomida birorta ham bo'ronga uchramadi — shuning uchun unga «Tinch» deb nom berdi. Aslida esa Tinch okean eng sertolqin va bo'ronli okeanlardan biri!

Okean haqidagi ilk ma'lumotlar Magellan va Jeyms Kuk sayohatlari tufayli to'plandi. Vitus Bering va Aleksey Chirikov 1741-yilda okeanning shimoliy qismini o'rganishdi. Keyinchalik I. Kruzenshtern va Yu. Lisyanskiy, S. Makarov, «Vityaz» kemasi ekspeditsiyalari, Jak-Iv Kusto okeanni chuqur tadqiq qildi.

Okean tubi va «olovli halqa»

Tinch okean tubining katta qismini alohida — Tinch okean litosfera plitasi egallaydi. U eng serharakat plitalardan biri: yiliga 7–10 sm siljiydi. Atrofidagi plitalar bilan to'qnashgan chegaralarda «olovli halqa» hosil bo'lgan — dunyodagi harakatdagi vulqonlarning katta qismi va eng kuchli zilzilalar shu yerda.

Okeanda shelf juda kam (faqat Bering, Oxota, Sariq va Sharqiy Xitoy dengizlarida keng). Uning chekkalarida dunyodagi eng chuqur botiqlar joylashgan: Mariana (11 022 m), Tonga (10 882 m), Kermadek (10 047 m), Kuril-Kamchatka (9783 m), Filippin, Peru-Chili botiqlari. Dunyodagi 10 km dan chuqur barcha botiqlar Tinch okeanda!

Iqlimi va oqimlari

Tinch okean — eng iliq okean: ekvatorial mintaqada suv yil bo'yi +28…+29 °C, Bering dengizida +2…+7 °C. Ekvatorda yiliga 3000 mm gacha yog'in yog'adi, subtropiklarning sharqida esa atigi 100–200 mm. Okeanning g'arbidagi tropik kengliklarda kuchli tayfunlar (xitoycha «tay fyn» — «katta shamol») esib, ulkan to'lqinlar va toshqinlarni keltirib chiqaradi.

🌀 Dunyo okeanining oqimlari

Qizil — iliq, ko'k — sovuq oqimlar. Chiziqdagi harakat oqim yo'nalishini ko'rsatadi. Oqimni bosing.

Okean oqimlari — okean suvining katta hajmda uzoq masofalarga gorizontal harakati. Ularni asosan doimiy shamollar harakatga keltiradi. Iliq oqimlar ekvatordan qutblarga issiqlik, sovuq oqimlar esa qutblardan ekvatorga salqinlik olib boradi — okean go'yo ulkan «isitgich-sovitgich mashinasi».

Tinch okean g'arbdan sharqqa juda uzun cho'zilgani uchun unda kenglik bo'ylab oqadigan oqimlar ko'p: Shimoliy va Janubiy passat oqimlari, ular orasida Passatlararo qarshi oqim. Iliq Kurosio Yaponiya iqlimini yumshatadi, sovuq Peru oqimi esa Janubiy Amerika qirg'og'ida Atakama cho'lini hosil qiladi.

Hayoti va xo'jalik ahamiyati

Tinch okean hayotga eng boy okean: Dunyo okeanidagi tirik organizmlarning qariyb yarmi shu yerda yashaydi. Shimoliy qismida losossimon baliqlar ko'p, tropik qismida ulkan marjon riflari, og'irligi 200 kg dan oshadigan ulkan tridakna mollyuskasi yashaydi; sovuq suvlarda uzunligi o'nlab metrga yetadigan ulkan suvo'tlari — laminariyalar o'sadi.

Okean sohillari va orollarida o'nlab mamlakatlar joylashgan, ularda dunyo aholisining qariyb yarmi yashaydi. Tinch okean baliq ovi, krevetka, qisqichbaqa va krill ovi bo'yicha birinchi o'rinda; shelflaridan neft va gaz qazib olinadi; Osiyo va Amerika o'rtasidagi dengiz yo'llari tobora gavjumlashmoqda.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Tinch okeanni yevropaliklardan birinchi bo'lib kim ko'rgan? Javob

1513-yilda ispaniyalik Vasko Nunyes de Balboa Panama bo'ynidan.

2 Nega okean «Tinch» deb atalgan? Javob

Magellan uni 1520–1521-yillarda kesib o'tganda uch oy davomida bo'ronga uchramagani uchun.

3 Tinch okeanning asosiy xususiyatlari qaysilar? Javob

Eng katta, eng chuqur, eng qadimgi va eng iliq okean; «olovli halqa» bor; orollar va hayotga eng boy.

4 Tinch okeanning eng chuqur botiqlari qaysilar? Javob

Mariana, Tonga, Kermadek, Kuril-Kamchatka, Filippin botiqlari.

5 Tinch okeanda qanday oqimlar bor? Javob

Shimoliy va Janubiy passat oqimlari, Passatlararo qarshi oqim, iliq Kurosio, sovuq Kaliforniya, Peru va Kuril oqimlari, G'arbiy shamollar oqimi.

6 Tayfun nima? Javob

Tinch okeanning g'arbidagi tropik kengliklarda hosil bo'ladigan kuchli bo'ron.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Tinch okean Yer yuzasining qancha qismini egallaydi?
2.Tinch okeanni yevropaliklardan birinchi bo'lib kim ko'rgan?
3.Okeanni «Tinch» deb kim atagan?
4.Dunyodagi eng chuqur botiq qaysi?
5.Tinch okeanning g'arbidagi tropik bo'ronlar qanday ataladi?
6.Yaponiya iqlimini yumshatadigan iliq oqim qaysi?
7.Tinch okean qaysi ko'rsatkich bo'yicha birinchi EMAS?