6-sinf geografiya Kirish ⏱ 5 daqiqa o'qish

Geografik xaritalar va ularning turlari. Atlaslar, globuslar

Xaritalar hududi, masshtabi, mazmuni va maqsadiga ko'ra turlari; xarita proyeksiyalari va ularning buzilishlari; atlas va globus tarixi — Ptolemey, Beruniy, Bexaym, Merkator va Hoji Yusuf Hay'atiy.

«Geografiyaning tili — xarita»

Bu ibora bejiz aytilmagan. Xarita bir qarashda minglab so'zlar bilan aytib bo'lmaydigan narsani — qayerda tog' bor, daryo qayoqqa oqadi, qaysi joy issiq yoki sernam, odamlar qayerda zich yashaydi — ko'rsatib beradi. 6-sinfda deyarli har bir mavzuni atlas va devoriy xaritalar bilan birga o'rganasiz.

Xaritalarning turlari

Xaritalar juda ko'p va xilma-xil. Ularni to'rtta belgisiga ko'ra guruhlash mumkin.

1. Tasvirlangan hududiga ko'ra: dunyo va yarimsharlar xaritalari; materik va okeanlar xaritalari; alohida o'lkalar, mamlakatlar, viloyat va tumanlar xaritalari.

2. Masshtabiga ko'ra:

Turi Masshtabi Nimani ko'rsatadi
Yirik masshtabli 1 : 10 000 dan 1 : 200 000 gacha Kichik hudud, ko'p tafsilot (tuman, shahar atrofi)
O'rta masshtabli 1 : 200 000 dan 1 : 1 000 000 gacha Viloyat, kichik mamlakat
Mayda masshtabli 1 : 1 000 000 va undan mayda Mamlakat, materik, butun dunyo

Juda kichik joylar — maktab hovlisi, mahalla uchun esa plan chiziladi (1 : 5000 va undan yirik).

📏 Masshtab kalkulyatori
Sonli masshtabni tanlang yoki yozing — nomli va chiziqli masshtab avtomatik chiqadi. Xaritadagi masofani haqiqiy masofaga aylantiring.
Nomli masshtab:
Chiziqli masshtab:
Joydagi haqiqiy masofa:
Xaritada:
💡 Sirr: sonli masshtabdan «1 sm da necha km» ni topish uchun oxiridagi 5 ta nolni o'chiring (1 km = 100 000 sm). Masalan, 1 : 22 000 000 → 1 sm da 220 km.

3. Mazmuniga ko'ra:

  • Umumgeografik xaritalar — hududning umumiy qiyofasini ko'rsatadi: relyef, suvlar, aholi punktlari, chegaralar. Bularga tabiiy va siyosiy xaritalar kiradi.
  • Mavzuli xaritalar — bitta mavzuni batafsil ko'rsatadi: iqlim, tuproqlar, tabiat zonalari, Yer po'stining tuzilishi, aholi zichligi.
  • Kompleks xaritalar — bir-biriga bog'liq bir nechta mavzuni birga ko'rsatadi (masalan, iqlim va tabiat zonalari).

4. Maqsadiga ko'ra: o'quv, ilmiy, turistik, ma'lumotnoma, harbiy va boshqa xaritalar. Bitta hududning o'quv xaritasi bilan turistik xaritasi bir-biriga umuman o'xshamasligi mumkin!

Har qanday tekis xarita «aldaydi»

Apelsin po'stini yirtmay, cho'zmay stol ustiga tekis yoyib ko'ring — bunday qilib bo'lmaydi. Yer yuzasini qog'ozga tushirishda ham shunday: shar yuzasini tekislikka buzilishsiz o'tkazib bo'lmaydi. Kartograflar buni proyeksiyalar yordamida hal qiladi. Har bir proyeksiya nimanidir to'g'ri, nimanidir buzib ko'rsatadi: biri maydonlarni, boshqasi shakl va burchaklarni saqlaydi.

🧭 Xarita «aldaydi»: Merkator proyeksiyasi
Yumaloq Yerni tekis qog'ozga buzilishsiz tushirib bo'lmaydi. Maktab va internet xaritalarida ko'p ishlatiladigan Merkator proyeksiyasida qutblarga yaqin joylar kattalashib ketadi. Grenlandiyani ekvator tomon suring.
60° j.k. 30° j.k. 0° 30° sh.k. 60° sh.k. 75° sh.k.
Grenlandiya markazi: 72° sh.k.
Xaritada Grenlandiya / Afrika
—
Haqiqatda (globusda)
2,2 : 30,3
Afrika aslida katta
≈ 14 marta
Shimolda Grenlandiya xaritada deyarli Afrika kattaligida ko'rinadi. Aslida Afrika undan 14 marta katta! Surgichni suring: Grenlandiya ekvatorga yaqinlashgan sari xaritada «qisqarib», haqiqiy o'lchamiga keladi.
Globusda bir xil kattalikdagi doirachalarni turli kengliklarga qo'yib, Merkator xaritasiga tushirdik. Ekvatorda doiracha o'z holicha, 60° kenglikda 2 marta, 70° da deyarli 3 marta kattalashib ketdi. Shuning uchun bu xaritada Rossiya, Kanada, Antarktida haqiqiydan ancha katta ko'rinadi. Lekin Merkator xaritasi yo'nalishlarni to'g'ri ko'rsatadi — dengizchilar uni shu uchun yaxshi ko'radi.

Atlas — xaritalar «kitobi»

Geografik atlas — yagona reja asosida tuzilgan, bir-birini to'ldiradigan xaritalar to'plami. Atlasdagi xaritalar bir xil shartli belgilar va ranglar bilan chiziladi, shuning uchun ularni oson solishtirish mumkin.

Birinchi atlas deb eramizning II asrida yashagan yunon olimi Klavdiy Ptolemeyning xaritalar to'plami hisoblanadi. «Atlas» nomini esa 1595-yilda flamand kartografi Gerard Merkator taklif qilgan. Maktab atlasi — darsda va uyda mustaqil ishlash uchun eng kerakli qo'llanma.

Globus tarixi

  1. II asr
    Ptolemey xaritalari
    Butun ma'lum dunyo daraja to'ri bilan tasvirlangan
  2. XI asr
    Beruniy globusi
    Abu Rayhon Beruniy Shimoliy yarimsharning globusini yasagan — bu haqdagi eng qadimgi ma'lumotlardan biri
  3. 1492
    Martin Bexaym globusi
    Saqlanib qolgan eng qadimgi globus; unda hali Amerika, Avstraliya va Antarktida yo'q
  4. 1569
    Merkator proyeksiyasi
    Dengizchilar uchun yo'nalishlarni to'g'ri ko'rsatadigan xarita
  5. 1595
    «Atlas» nomi
    Merkatorning xaritalar to'plami shu nom bilan chiqdi
  6. 1886
    Hoji Yusuf Hay'atiy globusi
    Samarqanddagi madaniyat va san'at tarixi muzeyida saqlanmoqda
  7. 1984
    Relyefli globus
    O'zMU geografiya fakultetida H. Hasanov rahbarligida I. Y. Oshev yasagan ulkan relyefli globus
  8. XXI asr
    Raqamli globuslar
    Sun'iy yo'ldosh suratlaridan tuzilgan, telefon va kompyuterda aylantiriladigan globuslar

Bugungi globuslar turlicha: maktab globusi, relyefli globus (tog'lar bo'rtib turadi), osmon globusi (yulduzlar xaritasi), boshqa sayyoralarning globuslari.

Globus masshtabi bilan hisoblaymiz

Maktab globuslari 1 : 83 000 000, 1 : 50 000 000, 1 : 40 000 000 va 1 : 30 000 000 masshtabda tayyorlanadi.

Misol. 1 : 50 000 000 masshtabli globusning diametri qancha? Yerning diametri ≈ 12 742 km. Masshtab: 1 sm da 50 000 000 sm = 500 km. 12 742 : 500 ≈ 25,5 sm. Demak, bu globus futbol to'pidan biroz katta!

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Xaritalar masshtabiga ko'ra qanday turlarga bo'linadi? Javob
Yirik masshtabli (1 : 10 000 – 1 : 200 000), o'rta masshtabli (1 : 200 000 – 1 : 1 000 000) va mayda masshtabli (1 : 1 000 000 va undan mayda).
2 Umumgeografik xarita bilan mavzuli xaritaning farqi nima? Javob
Umumgeografik xarita hududning umumiy qiyofasini (relyef, suvlar, aholi punktlari, chegaralar), mavzuli xarita esa bitta mavzuni batafsil ko'rsatadi.
3 Atlas nima va «atlas» nomini kim taklif qilgan? Javob
Yagona reja asosida tuzilgan xaritalar to'plami; nomni 1595-yilda Gerard Merkator taklif qilgan.
4 Nega globus xaritadan aniqroq? Javob
Chunki globus ham Yer kabi shar shaklida, unda materiklar shakli, maydoni va masofalar buzilmaydi; tekis xaritada esa doim buzilish bo'ladi.
5 Dastlabki globuslarni kimlar yasagan? Javob
XI asrda Abu Rayhon Beruniy Shimoliy yarimsharning globusini yasagan; saqlanib qolgan eng qadimgi globusni 1492-yilda Martin Bexaym yasagan.
6 1 : 50 000 000 masshtabli globusning diametri qancha? Javob
Taxminan 12 742 km : 500 km ≈ 25,5 sm.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Qaysi xarita yirik masshtabli hisoblanadi?
  2. 2.Iqlim xaritasi qaysi turga kiradi?
  3. 3.«Atlas» nomini kim taklif qilgan?
  4. 4.Saqlanib qolgan eng qadimgi globusni kim yasagan?
  5. 5.Materiklar maydonini solishtirish uchun eng ishonchli qo'llanma qaysi?
  6. 6.Merkator proyeksiyasida qaysi joylar haqiqiydan katta ko'rinadi?
  7. 7.Hoji Yusuf Hay'atiy globusi qayerda saqlanmoqda?