Yevrosiyoning ichki suvlari

Yevrosiyo daryolarining beshta havzasi; qor, yomg'ir, muzlik va yer osti suvlaridan to'yinishi; Yanszi, Xuanxe, Ob, Yenisey, Lena, Volga, Gang; ko'llar va ularning kelib chiqishi: Kaspiy, Baykal, O'lik dengiz, Issiqko'l, Sarez; muzliklar, abadiy muzloq va geyzerlar.

Beshta havza

Yevrosiyoda daryo va ko'llar juda ko'p, lekin ular notekis joylashgan: eng sersuv daryolar mo'tadil va musson iqlimli o'lkalarda, quruq iqlimli o'lkalarda esa daryolar siyrak. Yevrosiyo daryolari suvini beshta havzaga quyadi:

Shimoliy Muz okeani — Ob (Irtish bilan ~5400 km), Yenisey, Lena, Pechora: uzun va sersuv, lekin yilning yarmidan ko'proq muz bilan qoplanadi.
Atlantika okeani (O'rta, Qora va Boltiq dengizlari bilan) — Dunay, Reyn, Dnepr, Visla.
Tinch okean — Yanszi (~6300 km — Yevrosiyoning eng uzun daryosi), Xuanxe, Amur, Mekong.
Hind okeani — Gang, Braxmaputra, Hind, Dajla va Frot.
Berk havza — Volga (Yevropaning eng uzun daryosi), Ural, Amudaryo, Sirdaryo, Ili, Tarim. Berk havzalar maydoni bo'yicha Yevrosiyo barcha materiklardan oldinda.

Daryolar qanday to'yinadi?

Daryolar to'yinishiga ko'ra qor, yomg'ir, muzlik va yer osti suvlaridan to'yinadi; ko'pincha aralash holda.

Qor va yomg'ir suvidan — Volga, Ob, Yenisey, Lena: bahorda qor erib, toshib oqadi. Shimolga oqadigan daryolarda yuqori oqimdagi muz quyi oqimdagidan oldin eriydi va suv muz to'siqlariga urilib, katta toshqinlar bo'ladi.
Musson yomg'irlaridan — Amur, Xuanxe, Yanszi, Gang, Mekong: yozda keskin to'lib oqadi. Xuanxe («Sariq daryo») dunyodagi eng loyqa daryolardan biri: u lyoss tuproqlarni yuvib, shunchalik ko'p loyqa olib keladiki, o'zanini ko'tarib, ba'zi joylarda atrofdagi tekislikdan baland oqadi. Uning halokatli toshqinlari tufayli uni «Xitoyning qayg'usi» deb atashgan.
Yil bo'yi yomg'irdan — ekvatorial orollardagi daryolar: suvi yil bo'yi ko'p.
Muzlik va qor suvlaridan — Amudaryo, Sirdaryo, Hind, Tarim: baland tog'lardagi muzliklar erib, yozning o'rtasida to'lib oqadi, kuz va qishda keskin kamayadi.

Ko'llar

Yevrosiyoda ko'llar juda ko'p, ayniqsa shimolda va tog'larda. Kelib chiqishiga ko'ra ular tektonik (Baykal, Issiqko'l, O'lik dengiz), muzlik (Ladoga, Finlyandiya ko'llari, Jeneva), to'g'on (Sarez), vulqon ko'llariga bo'linadi. Suv oqimiga ko'ra esa oqar (Baykal, Onega) va oqmas (Kaspiy, Orol, Balxash, Issiqko'l) ko'llar bor.

💧 Yevrosiyo ko'llari: rekordlar va kelib chiqishi

Har bir ko'l suv sathi va tubi bilan dengiz sathiga nisbatan chizilgan. Ko'lni bosing yoki kelib chiqishi bo'yicha saralang.

oqar ko'l oqmas ko'l · uzuq ko'k chiziq — okean sathi (0 m) · vertikal masshtab kattalashtirilgan

Ko'llar kelib chiqishiga ko'ra: tektonik (Yer po'sti yoriqlari va cho'kmalarida), muzlik (qadimgi muzliklar o'ygan botiqlarda), to'g'on (ko'chki daryoni to'sganda), vulqon (so'ngan vulqon kraterida) ko'llarga bo'linadi. Suv oqimiga ko'ra esa oqar va oqmas ko'llar bor: oqmas ko'llarning suvi bug'lanib, tuzlar to'planib qoladi — shuning uchun ular ko'pincha sho'r.

Muzliklar, muzloq va yer osti suvlari

Baland tog'lardagi muzliklar — chuchuk suvning muhim zaxirasi. Pomirdagi Fedchenko muzligi (uzunligi ~77 km, qalinligi 1000 m gacha) — qutbiy o'lkalardan tashqaridagi eng uzun tog' muzliklaridan biri. Materikning shimoliy qismida katta maydonni abadiy (ko'p yillik) muzloq yerlar egallaydi: ularning harorati doim 0 °C dan past, qalinligi shimolga tomon ortib, Yoqutistonda 1500 m gacha yetadi.

Yirik tekisliklar ostida yer osti suvlarining ulkan zaxiralari bor. Kamchatka va Islandiyada issiq suv favvoralari — geyzerlar otilib turadi; «geyzer» so'zining o'zi Islandiyadagi Geysir buloqi nomidan olingan.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Yevrosiyo daryolari qaysi havzalarga tegishli? Javob

Shimoliy Muz, Atlantika, Tinch va Hind okeanlari havzalariga hamda berk havzaga.

2 Yevrosiyoning eng uzun daryosi qaysi? Javob

Yanszi (~6300 km).

3 Daryolar qanday to'yinadi? Javob

Qor, yomg'ir, muzlik va yer osti suvlaridan; ko'pincha aralash holda.

4 Nega Amudaryo va Sirdaryo yozda to'lib oqadi? Javob

Ular baland tog'lardagi muzlik va qor suvlaridan to'yinadi; yozda muzliklar eriydi.

5 Kelib chiqishiga ko'ra qanday ko'llar bor? Javob

Tektonik (Baykal, Issiqko'l), muzlik (Ladoga), to'g'on (Sarez), vulqon ko'llari.

6 Abadiy muzloq yerlar nima? Javob

Harorati doim 0 °C dan past bo'lgan, yil bo'yi muzlagan yer qatlami; Yoqutistonda qalinligi 1500 m gacha.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Yevrosiyoning eng uzun daryosi qaysi?
2.Volga qaysi havzaga tegishli?
3.Dunyodagi eng chuqur ko'l qaysi?
4.«Sariq daryo» deb qaysi daryo ataladi?
5.Sarez ko'li qanday hosil bo'lgan?
6.Amudaryo asosan nimadan to'yinadi?
7.Kaspiy qanday ko'l?