Shimoliy Amerikaning geografik o'rni, o'rganilish tarixi, tuzilishi va relyefi

Shimoliy Amerikaning rekordlari va geografik o'rni; vikinglar, Kolumb, Kabot, Gudzon, Makkenzi, Bering va «Rus Amerikasi»; Lavraziya bo'lagi, Kanada qalqoni, keksa Appalachi va yosh Kordilyera; foydali qazilmalar va relyef.

Rekordlar materigi

Shimoliy Amerika (orollari bilan ~24,2 mln km²) — kattaligi bo'yicha Yevrosiyo va Afrikadan keyin uchinchi materik. Unda ko'plab rekordlar bor:

dunyodagi eng katta orol — Grenlandiya (~2,2 mln km²);
dunyodagi eng katta arxipelaglardan biri — Kanada Arktika arxipelagi (36 mingdan ortiq orol);
eng katta chuchuk suvli ko'l — Yuqori ko'l;
eng uzun g'orlar tizimi — Mamont g'ori (o'rganilgan yo'laklari 650 km dan oshadi);
dunyodagi eng mashhur kanyon — Kolorado daryosi o'ygan Katta Kanyon (uzunligi 446 km, chuqurligi ~1,8 km gacha);
eng baland suv qalqishlari — Fandi qo'ltig'ida (16 m gacha);
eng mashhur sharsharalardan biri — Niagara.

Geografik o'rni

Shimoliy Amerika to'liq Shimoliy va G'arbiy yarimsharlarda joylashgan. U boshqa materiklarga qaraganda qutbga eng yaqin cho'zilgan: Grenlandiyaning shimoliy uchi 83° sh.k. dan ham shimolda, materikning janubiy chekkasi esa 7° sh.k. da. Shakli Janubiy Amerika singari uchburchakni eslatadi: shimolda keng, janubga tomon torayib boradi.

Materikni uchta okean yuvib turadi: g'arbdan Tinch, sharqdan Atlantika, shimoldan Shimoliy Muz okeani. Qirg'oqlari kuchli parchalangan: ulkan Gudzon va Meksika qo'ltiqlari, Labrador, Florida, Kaliforniya, Alyaska yarimorollari bor. Janubda materik eng tor joyi ~50 km bo'lgan Panama bo'yni orqali Janubiy Amerika bilan tutashgan. Shimoli-g'arbda uni Osiyodan kengligi ~85 km bo'lgan Bering bo'g'ozi ajratib turadi.

🗺 Shimoliy Amerika: materik pasporti

Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.

Belgilardan birini bosing.

Kashfiyot va o'rganilish

Materikka yevropaliklardan birinchi bo'lib normannlar (vikinglar) kelgan. X asr oxirida Erik Raude (Erik Malla) Islandiyadan g'arbga suzib, Grenlandiyani o'rgandi va u yerda manzilgoh barpo etdi. Uning o'g'li Leyf Eriksson taxminan 1000-yilda Labrador va Nyufaundlend qirg'oqlariga yetdi. Lekin bu kashfiyot Yevropada unutilib ketdi.

1492-yilda Kolumb Bagama orollari, Kuba va Gaitiga yetib keldi. 1497-yilda Angliya xizmatidagi italiyalik dengizchi Jon Kabot Nyufaundlend oroli va Labrador qirg'oqlarini qayta kashf etdi. XVII asr boshida Genri Gudzon materikning sharqi va shimolini o'rgandi — ulkan qo'ltiq va daryo uning nomi bilan ataladi. 1789-yilda shotlandiyalik Aleksandr Makkenzi daryo bo'ylab Shimoliy Muz okeanigacha suzdi, 1793-yilda esa materikni kesib o'tib Tinch okeanga chiqdi. 1804–1806-yillarda amerikaliklar Lyuis va Klark materikning ichki qismini o'rgandi.

Materikning shimoli-g'arbini rus sayyohlari o'rganishgan: 1732-yilda I. Fyodorov va M. Gvozdev Alyaska qirg'oqlariga yetishdi, 1741-yilda V. Bering va A. Chirikov Alyaska sohillari va Aleut orollarini xaritaga tushirishdi. Savdogar G. Shelexov bu yerda birinchi rus manzilgohlarini tashkil etdi va Alyaska «Rus Amerikasi» deb atala boshlandi. Lekin 1867-yilda Rossiya Alyaskani AQSHga 7,2 mln dollarga sotib yubordi. XX asr boshida norvegiyalik Rual Amundsen (1903–1906) birinchi bo'lib materikning shimoliy qirg'oqlari bo'ylab Atlantikadan Tinch okeanga suzib o'tdi va Shimoliy magnit qutbning o'rnini aniqladi.

Tuzilishi va foydali qazilmalari

Shimoliy Amerika bilan Yevrosiyo qadimda yagona Lavraziya quruqligining qismlari bo'lgan. Mezozoy erasida ular orasida Atlantika okeani ochila boshladi va Shimoliy Amerika Yevrosiyodan ajraldi. Ikki materik hozir ham har yili 2–3 sm ga uzoqlashmoqda.

Materikning markaziy va sharqiy qismi qadimgi Shimoliy Amerika platformasida joylashgan. Uning eng qadimgi qismi — Kanada qalqoni: bu yerda yer yuzasiga milliard yillik kristall jinslar chiqib yotadi, ularni muzlik davrida qalin muz qoplami silliqlab ketgan. Sharqdagi Appalachi tog'lari paleozoyda (kaledon va gersin burmalanishlarida) hosil bo'lgan keksa tog'lar. G'arbdagi Kordilyera esa mezozoy va alp burmalanishida ko'tarilgan yosh tog'lar. Bu yerdan Tinch okean «olovli halqasi» o'tadi: kuchli zilzilalar bo'lib turadi, vulqonlar otiladi. Masalan, Kaliforniyadagi San-Andreas yorig'i bo'ylab ikki litosfera plitasi bir-biriga nisbatan siljimoqda.

Materik foydali qazilmalarga boy:

Kanada qalqonida — temir, nikel, mis, oltin, uran rudalari;
Kordilyerada — mis, oltin, kumush, polimetall rudalari (Kanadadagi Klondaykning «oltin isitmasi» mashhur);
Appalachi tog'larida — toshko'mir;
tekisliklar ostidagi cho'kindi jinslarda, Meksika qo'ltig'i sohillari va Alyaskada — neft, gaz, tuz.

Relyefi

Shimoliy Amerika relyefiga ko'ra ikki katta qismga bo'linadi:

Tog'li G'arb — Kordilyera. Alyaskadan Meksikagacha ~7000 km ga cho'zilgan, bir necha parallel tizmalardan iborat ulkan tog' tizimi: sharqda Qoyali tog'lar, g'arbda Kaskad tog'lari, Syerra-Nevada va qirg'oq tizmalari. Tizmalar orasida yassi tog'liklar va botiqlar joylashgan: Katta Havza, Kolorado platosi, Meksika tog'ligi. Materikning eng baland nuqtasi — Alyaskadagi Denali (Makkinli) cho'qqisi (6190 m), eng past nuqtasi — Katta Havzadagi O'lim vodiysi (−86 m).
Tekislikli Sharq. Shimolda — Lavrentiy qirligi (Kanada qalqoni), markazda Markaziy tekisliklar va Qoyali tog'lar etagidagi baland Buyuk tekisliklar, janubda Missisipi va Atlantika bo'yi pasttekisliklari. Sharqda — qadimgi, yemirilib pasaygan Appalachi tog'lari: eng baland cho'qqisi Mitchell atigi 2037 m. Uning g'arbiy etagida dunyodagi eng uzun Mamont g'ori joylashgan.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Shimoliy Amerika qanday rekordlari bilan ajralib turadi? Javob

Eng katta orol (Grenlandiya), eng katta chuchuk suvli ko'l (Yuqori ko'l), eng uzun g'orlar tizimi (Mamont g'ori), mashhur Katta Kanyon, eng baland suv qalqishlari (Fandi qo'ltig'i), Niagara sharsharasi.

2 Shimoliy Amerika qaysi yarimsharlarda joylashgan va uni qaysi okeanlar yuvib turadi? Javob

Shimoliy va G'arbiy yarimsharlarda; Tinch, Atlantika va Shimoliy Muz okeanlari.

3 Shimoliy Amerikaga yevropaliklardan birinchi bo'lib kimlar kelgan? Javob

Normannlar (vikinglar): Erik Raude Grenlandiyani o'rgangan, uning o'g'li Leyf Eriksson taxminan 1000-yilda Labrador va Nyufaundlendga yetgan.

4 Alyaska qachon AQSHga sotilgan? Javob

1867-yilda; ungacha u «Rus Amerikasi» deb atalgan.

5 Rudali foydali qazilmalar qayerlarda tarqalgan? Javob

Kanada qalqonida (temir, nikel, mis, oltin, uran) va Kordilyerada (mis, oltin, kumush, polimetallar).

6 Shimoliy Amerika relyefi qanday qismlarga bo'linadi? Javob

Tog'li G'arb (Kordilyera) va Tekislikli Sharq (Lavrentiy qirligi, Markaziy va Buyuk tekisliklar, Missisipi pasttekisligi, Appalachi tog'lari).

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Kattaligi bo'yicha Shimoliy Amerika nechanchi materik?
2.Shimoliy Amerikani Osiyodan qaysi bo'g'oz ajratib turadi?
3.Taxminan 1000-yilda Amerikaga yetib kelgan normann dengizchisi kim?
4.Alyaska AQSHga qaysi yili sotilgan?
5.Shimoliy Amerikaning eng baland cho'qqisi qaysi?
6.Appalachi tog'lari qanday tog'lar?
7.Toshko'mir, ayniqsa, qayerda ko'p?