6-sinf geografiya VIII bob. Yevrosiyo ⏱ 3 daqiqa o'qish

Yevrosiyo iqlimi

Nega Yevrosiyo iqlimi juda xilma-xil: geografik kenglik, okeanlar va havo massalari, musson, Osiyo antitsikloni va relyef ta'siri; okeandan uzoqlashgan sari iqlimning kontinentalligi ortishi; sovuq qutbi va Yerning eng sernam joyi.

Iqlimning xilma-xilligi

Yevrosiyo iqlimi boshqa materiklarga qaraganda ancha xilma-xil. Buning uchta asosiy sababi bor.

1. Geografik kenglik. Materik Arktikadan deyarli ekvatorgacha cho'zilgan. Shuning uchun quyosh issiqligi uning turli qismlariga juda turlicha tushadi: iyul oyida shimoliy sohillarda harorat atigi +4…+8 °C bo'lsa, Arabistonda +32…+35 °C ga yetadi.

2. Okeanlar va havo massalari. G'arbiy qismga yil bo'yi Atlantika okeanidan g'arbiy shamollar iliq va nam havo olib keladi: G'arbiy Yevropada qish iliq, yoz salqin, yog'in ko'p. Sharqqa borgan sari bu havo namligini yo'qotib, quruqlik ustida isib yoki soviydi — iqlimning kontinentalligi orta boradi. Sharq va janubda esa Tinch va Hind okeanlaridan esadigan mussonlar hukmron: yozda ular kuchli yomg'irlar keltiradi.

3. Relyef. Alp, Kavkaz, Himolay kabi kenglik bo'ylab cho'zilgan baland tog'lar havo massalarini to'sib qoladi. Masalan, Himolay janubdan keladigan nam musson havosini o'tkazmaydi — shuning uchun uning janubida dunyodagi eng sernam joylar, shimolida esa Tibet va Markaziy Osiyoning quruq cho'llari joylashgan.

Qishki Osiyo antitsikloni

Qishda materikning markaziy qismi juda kuchli soviydi va uning ustida ulkan yuqori bosim markazi — Osiyo antitsikloni (Osiyo maksimumi) hosil bo'ladi. Uning markazida havo ochiq, quruq va qahraton sovuq bo'ladi. Qishda O'zbekistonga ham ba'zan shu yerdan sovuq havo kirib keladi.

Sovuq qutbi va eng sernam joy

Sharqiy Sibirdagi Oymyakon va Verxoyansk qishloqlari — Shimoliy yarimsharning «sovuq qutbi»: bu yerda −67,7 °C sovuq qayd etilgan. Yozda esa Verxoyanskda harorat +38 °C gacha ko'tarilgan — yillik farq 100 °C dan oshadi! Hindistonning shimoli-sharqidagi Cherrapunji va unga yaqin Mausinram qishloqlari esa Yerdagi eng sernam joylar: bu yerga yiliga o'rtacha 11–12 ming mm yog'in tushadi, 1860–1861-yillarda esa bir yilda 26 ming mm dan ortiq yog'in yoqqan.

📊 Iqlim diagrammasi (klimatogramma)

Ustunlar — har oydagi yog'in (mm), qizil chiziq — oyning o'rtacha harorati (°C). Stansiyani tanlang, ikkinchisini solishtirish uchun qo'shing.

Stansiya Solishtirish (harorat chizig'i)

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Yevrosiyo iqlimiga qanday omillar ta'sir etadi? Javob

Geografik kenglik, okeanlardan keladigan havo massalari (g'arbiy shamollar va mussonlar) va relyef.

2 Nega Yevrosiyo iqlimi g'arbdan sharqqa o'zgarib boradi? Javob

G'arbga Atlantikadan nam va iliq havo keladi; sharqqa borgan sari u namligini yo'qotadi, okean ta'siri kamayadi va iqlimning kontinentalligi ortadi.

3 Iqlimning kontinentalligi nima? Javob

Okean ta'sirining kamayib, quruqlik ta'sirining kuchayishi: yillik harorat farqi ortadi, yog'in kamayadi.

4 Osiyo antitsikloni nima? Javob

Qishda Markaziy Osiyo ustida hosil bo'ladigan yuqori bosim markazi: havo ochiq, quruq va sovuq bo'ladi.

5 Shimoliy yarimsharning sovuq qutbi qayerda? Javob

Sharqiy Sibirdagi Oymyakon va Verxoyansk atrofida.

6 Nega Himolayning janubida juda sernam, shimolida esa quruq? Javob

Himolay janubdan keladigan nam musson havosini to'sib qoladi.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.G'arbiy Yevropaga nam havoni qaysi okeandan keladigan shamollar olib keladi?
2.Okeandan uzoqlashgan sari iqlimning kontinentalligi qanday o'zgaradi?
3.Shimoliy yarimsharning «sovuq qutbi» qayerda?
4.Yerdagi eng sernam joylardan biri qaysi?
5.Qishda Markaziy Osiyo ustida qanday bosim markazi hosil bo'ladi?
6.Kontinental iqlimning belgisi qaysi?
7.Qaysi tog'lar janubdan keladigan musson havosini to'sib qoladi?