6-sinf geografiya VIII bob. Yevrosiyo ⏱ 3 daqiqa o'qish

Sharqiy Yevropa

Sharqiy Yevropa tekisligi: qadimgi platforma, Valday qirlari va Kaspiybo'yi pasttekisligi; Kursk magnit anomaliyasi va boshqa konlar; kontinentallik ortib boradigan iqlim; Volga, Dnepr va shimoliy daryolar; tundradan cho'lgacha almashinadigan zonalar.

Ulkan tekislik

Sharqiy Yevropa tekisligi — dunyodagi eng katta tekisliklardan biri: maydoni ~4 mln km². U Boltiq dengizidan Ural tog'larigacha, Barens dengizidan Qora va Kaspiy dengizlarigacha cho'zilgan. Tekislik qadimgi va barqaror Sharqiy Yevropa platformasi ustida joylashgan, shuning uchun bu yerda kuchli zilzilalar deyarli bo'lmaydi.

Uning o'rtacha balandligi atigi ~170 m, lekin yuzasi bir xil emas: past qirlar (Valday, O'rta Rossiya, Volgabo'yi qirlari) pasttekisliklar bilan almashinadi. Valday qirlarida Volga, Dnepr va G'arbiy Dvina daryolari boshlanadi. Janubi-sharqdagi Kaspiybo'yi pasttekisligi esa okean sathidan ham past (−28 m gacha). Shimoli-g'arbni muzlik davrida muz qoplagan: u yerda morena tepaliklari va minglab ko'llar qolgan.

🗺 Yevrosiyo: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Shimoliy Yevropa O'rta Yevropa Janubiy Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq Janubi-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo Janubi-sharqiy Osiyo Shim. Yevropa O'rta Yevropa Jan. Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq J.-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo J.-sharqiy Osiyo Belovej pushchasi Plitvitse ko'llari Vatnayokyudl Astraxan qo'riqxonasi Ilmen Oltoy qo'riqxonasi Barguzin Chatqol Zarafshon Issiqko'l Sagarmatha Kaziranga Volun Taman-Negara Komodo Jomolungma Himolay Tibet tog'ligi Pomir Tyanshan Alp tog'lari Kavkaz Ural tog'lari Klyuchevskaya Sopka Sharqiy Yevropa tekisligi G'arbiy Sibir pasttekisligi O'rta Sibir yassi tog'ligi Turon pasttekisligi Buyuk Xitoy tekisligi Hind-Gang pasttekisligi Arabiston yarimoroli Rub-al-Xoli Gobi Taklamakon O'lik dengiz Kaspiy dengizi Baykal ko'li Orol dengizi Yanszi Ob Yenisey Lena Volga Skandinaviya yarimoroli Hindiston yarimoroli Hindixitoy yarimoroli Yaponiya orollari Oymyakon Cherrapunji Shimoliy: 77°43′ sh.k., 104°18′ sh.u. Janubiy: 1°16′ sh.k., 103°31′ sh.u. G'arbiy: 38°47′ sh.k., 9°30′ g'.u. Sharqiy: 66°05′ sh.k., 169°39′ g'.u.
Belgilardan birini bosing.

Er osti boyliklari

O'lka foydali qazilmalarga boy: Kursk magnit anomaliyasi — dunyodagi eng yirik temir ruda havzalaridan biri (u yerda temir rudasi shunchalik ko'pki, kompas mili noto'g'ri ko'rsata boshlaydi). Krivoy Rog temir konlari, Donbass va Pechora toshko'miri, Volga–Ural va Pechora neft havzalari, Boltiqbo'yi yonuvchi slanetslari, kaliy tuzlari ham mashhur.

Iqlimi va suvlari

Iqlimni Atlantikadan keladigan iliq va nam havo hamda Arktikaning sovuq havosi shakllantiradi. G'arbdan sharqqa va shimoldan janubga borgan sari iqlimning kontinentalligi ortadi: g'arbda yanvar harorati −5…−8 °C, sharqda −15…−20 °C; yozi ko'p joylarda iliq (+18…+22 °C), janubi-sharqda esa jazirama (+25 °C dan yuqori). Yillik yog'in g'arbdan sharqqa 800 mm dan 600 mm gacha, Kaspiybo'yida esa 200 mm gacha kamayadi.

📊 Iqlim diagrammasi (klimatogramma)
Ustunlar — har oydagi yog'in (mm), qizil chiziq — oyning o'rtacha harorati (°C). Stansiyani tanlang, ikkinchisini solishtirish uchun qo'shing.

Tekislik daryolarga juda boy. Shimolga Pechora, Mezen, Shimoliy Dvina oqadi. Janubga — Volga (3530 km, Yevropaning eng uzun va eng sersuv daryosi, Kaspiyga ~500 tarmoqli delta bilan quyiladi), Dnepr, Don, Ural. Daryolar qor suvlaridan to'yinadi, bahorda toshadi, qishda muzlaydi; ularda ko'plab suv omborlari va GES lar qurilgan. Shimoli-g'arbda Yevropaning eng katta ko'llari — Ladoga va Onega joylashgan.

Tabiat zonalari

Sharqiy Yevropa tekisligida tabiat zonalari darslikdagidek «namunaviy» tarzda, kenglik bo'ylab ketma-ket almashinadi: shimoldan janubga tundra, o'rmon-tundra, tayga, aralash va keng bargli o'rmonlar, o'rmon-dasht, dasht, chalacho'l va cho'l. Janubdagi qora tuproqli dashtlar deyarli butunlay haydalgan va bug'doy, kungaboqar, qand lavlagi dalalariga aylantirilgan.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Sharqiy Yevropa tekisligi qanday tuzilgan? Javob
Qadimgi barqaror Sharqiy Yevropa platformasi ustida; past qirlar pasttekisliklar bilan almashinadi.
2 O'lkada qanday foydali qazilmalar bor? Javob
Kursk magnit anomaliyasi va Krivoy Rog temir rudalari, Donbass va Pechora toshko'miri, Volga–Ural neft havzasi, slanetslar, kaliy tuzlari.
3 Iqlim g'arbdan sharqqa qanday o'zgaradi? Javob
Kontinentallik ortadi: qish sovuqroq, yog'in kamroq bo'ladi.
4 Sharqiy Yevropa tekisligida qanday daryolar bor? Javob
Shimolga — Pechora, Mezen, Shimoliy Dvina; janubga — Volga, Dnepr, Don, Ural.
5 O'lkadagi tabiat zonalari haqida nimalarni bilasiz? Javob
Shimoldan janubga tundra, o'rmon-tundra, tayga, aralash va keng bargli o'rmonlar, o'rmon-dasht, dasht, chalacho'l va cho'l almashinadi.
6 Yevropaning eng uzun daryosi qaysi? Javob
Volga (3530 km), Kaspiyga quyiladi.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Sharqiy Yevropa tekisligining maydoni qancha?
  2. 2.Volga, Dnepr va G'arbiy Dvina qayerdan boshlanadi?
  3. 3.Kursk magnit anomaliyasida nima qazib olinadi?
  4. 4.Yevropaning eng uzun daryosi qaysi?
  5. 5.Kaspiybo'yi pasttekisligining o'ziga xosligi nimada?
  6. 6.Yevropaning eng katta ko'li qaysi?
  7. 7.Nega Sharqiy Yevropada zilzilalar kam?