6-sinf geografiya VII bob. Shimoliy Amerika ⏱ 5 daqiqa o'qish

Shimoliy Amerikaning iqlimi va ichki suvlari

Shimoliy Amerika iqlimini shakllantiruvchi omillar; oltita iqlim mintaqasi; tornado va dovullar; O'lim vodiysi; Missisipi va Missuri, Makkenzi, Kolorado, Avliyo Lavrentiy; Buyuk ko'llar zinapoyasi va Niagara; Katta Sho'r ko'l; Grenlandiya muzliklari.

Iqlimni nima shakllantiradi?

Materik shimoldan janubga juda uzoq — Arktikadan deyarli ekvatorgacha cho'zilgan. Shuning uchun uning iqlimi juda xilma-xil. Iqlimga uchta okeandan keladigan havo massalari, okean oqimlari va relyef kuchli ta'sir qiladi:

  • g'arbda Tinch okeandan esadigan nam havoni Kordilyera to'sib qoladi: tog'larning g'arbiy yonbag'irlariga mo'l yog'in tushadi, ichki qismida esa quruq;
  • sharqda tog'lar past, shuning uchun Atlantika havosi materik ichkarisiga erkin kiradi;
  • materik markazida shimoldan janubga cho'zilgan tekisliklarni kenglik bo'ylab to'sadigan tog'lar yo'q: Arktikaning sovuq havosi ba'zan Meksika qo'ltig'igacha yetib keladi, janubning issiq havosi esa Kanadagacha boradi. Bunday havo massalari to'qnashganda kuchli bo'ronlar, tornadolar paydo bo'ladi.
🌡 Shimoliy Amerika: iqlim mintaqalari
Mintaqani xaritada yoki ro'yxatdan tanlang. E'tibor bering: Buyuk ko'llardan shimolda tabiat zonalari kenglik bo'yicha, janubda esa deyarli meridian bo'ylab — sharqdan g'arbga, okeandan uzoqlashgan sari almashinadi. (Chegaralar sxematik.)
Arktika Subarktika Mo'tadil Subtropik Tropik Subekvatorial Tundra va o'rmon-tundra Arktika cho'llari Tayga Aralash va keng bargli o'rmonlar Nam subtropik o'rmonlar O'rmon-dasht va dashtlar (preriya) Kordilyera balandlik mintaqalari Chala cho'l va cho'llar Qattiq bargli o'rmon va butazorlar Savannalar va siyrak o'rmonlar Tropik nam (musson) o'rmonlar Shimoliy tropik Ekvator Janubiy tropik
Mintaqani tanlang.

Materik oltita iqlim mintaqasida joylashgan: arktika, subarktika, mo'tadil, subtropik, tropik va subekvatorial. Faqat ekvatorial mintaqa yo'q.

  • Arktika — Grenlandiya va Kanada Arktika arxipelagi: yil bo'yi sovuq, yozda harorat ba'zan +5 °C gacha ko'tariladi, yog'in kam.
  • Subarktika — qishi qahraton (yanvarda −25…−30 °C), yozi qisqa va salqin (+5…+10 °C).
  • Mo'tadil — eng katta mintaqa. G'arbiy sohilda yumshoq, juda sernam dengiz iqlimi (tog' yonbag'irlarida 2000 mm dan ortiq yog'in), ichkarida qishi sovuq, yozi issiq kontinental iqlim, sharqda nam iqlim.
  • Subtropik — 40° sh.k. dan Meksika qo'ltig'igacha. Sharqda yozi issiq va sernam, qishi iliq. Kaliforniya sohilida esa O'rta dengiz tipidagi iqlim: sovuq Kaliforniya oqimi ta'sirida yozi quruq va salqin, qishi iliq va yomg'irli. Ichkaridagi tog'liklarda — issiq cho'llar.
  • Tropik — Meksika: sharqi Atlantika passatlaridan nam, g'arbi quruq.
  • Subekvatorial — materikning eng janubiy tor qismi: yil bo'yi +25 °C atrofida, yog'in 1500–2000 mm.
📊 Iqlim diagrammasi (klimatogramma)
Ustunlar — har oydagi yog'in (mm), qizil chiziq — oyning o'rtacha harorati (°C). Stansiyani tanlang, ikkinchisini solishtirish uchun qo'shing.

Daryolar

Shimoliy Amerika daryolari uchta okean havzasiga va berk havzaga tegishli.

  • Atlantika okeani havzasi. Materikning eng yirik daryosi — Missisipi (indeys tillaridan biridagi «Katta daryo» degan so'zdan). Uning o'rta oqimiga o'zidan uzunroq, loyqa suvli Missuri irmog'i quyiladi; ular birgalikda ~6000 km uzunlikdagi daryo tizimini hosil qiladi. Missisipi qor va yomg'ir suvlaridan to'yinadi, bahorda kuchli toshqinlar bo'ladi. U Meksika qo'ltig'iga «qush panjasi» shaklidagi delta hosil qilib quyiladi — delta loyqa hisobiga dengiz tomon o'sib boradi. Avliyo Lavrentiy daryosi Buyuk ko'llar suvini okeanga olib boradi va quyi oqimida keng estuariy hosil qiladi. Rio-Grande AQSH va Meksika chegarasi bo'ylab oqadi.
  • Shimoliy Muz okeani havzasi. Eng yirik daryosi — Makkenzi (~4240 km). Bu havzada Katta Ayiq, Katta Qul va Vinnipeg ko'llari joylashgan.
  • Tinch okean havzasi. Daryolari — Yukon, Kolumbiya, Kolorado — qisqaroq, lekin tog'lardan oqgani uchun shiddatli, vodiylari tor va chuqur. Kolorado daryosi Katta Kanyonni o'ygan; hozir uning suvi sug'orishga shunchalik ko'p olinadiki, ba'zi yillari okeangacha deyarli yetib bormaydi.
  • Berk havza — Katta Havza: uning eng katta ko'li — Katta Sho'r ko'l. U muzlik davridagi ulkan chuchuk ko'lning qoldig'i; maydoni yog'in miqdoriga qarab yildan yilga o'zgarib turadi.
🏞 Dunyoning yirik daryolari
Ko'rsatkichni tanlang: eng uzun daryo har doim ham eng sersuv emas! Raqamlar taxminiy — turli manbalarda biroz farq qiladi.
Afrika Avstraliya Janubiy Amerika Shimoliy Amerika Yevrosiyo

Buyuk ko'llar

Materik ko'llarining ko'pchiligi muzlik davrida qalin muz qoplami o'yib ketgan botiqlarda paydo bo'lgan. Eng mashhurlari — beshta Buyuk ko'l: Yuqori, Guron, Michigan, Eri va Ontario. Ular daryolar bilan tutashib, zinapoyadek pastga tushib boruvchi zanjir hosil qiladi. Eri va Ontario ko'llari orasida dunyoga mashhur Niagara sharsharasi (~50 m) joylashgan, unda GES lar qurilgan.

🌊 Buyuk ko'llar zinapoyasi
Ko'lni yoki daryoni bosing. «Tomchi sayohati» — Yuqori ko'ldan okeangacha suv yo'lini kuzating. (Vertikal masshtab kattalashtirilgan.)
Yuqori Michigan · Guron Eri Niagara ▸ Ontario Avliyo Lavrentiy Okean 406 m 229 m 64 m 244 m 281 m 183 m 75 m dengiz sathi (0 m) 💧
Jami: ~244 ming km² · ~22,7 ming km³ — dunyodagi yer usti chuchuk suvining qariyb beshdan biri
Beshta Buyuk ko'l — Yuqori, Michigan, Guron, Eri va Ontario — muzlik davrida ulkan muz qoplami o'yib ketgan botiqlarda hosil bo'lgan. Ular daryolar bilan tutashib, zinapoyadek pastga tushib boradigan zanjir hosil qiladi: Yuqori ko'l sathi 183 m, Ontario sathi esa atigi 75 m.

Muzliklar

Grenlandiyaning qariyb 80 % ini qalinligi 3 km gacha yetadigan muz qoplagan — bu Antarktidadan keyin Yerdagi ikkinchi eng katta muz qoplami. U butunlay erib ketsa, okean sathi ~7 m ko'tarilgan bo'lardi. Muzliklar Kanada Arktika arxipelagida va Alyaska tog'larida ham bor: ulardan eng uzunlari 100 km dan oshadi.

6000 km
Missisipi–Missuri uzunligi
82 ming km²
Yuqori ko'l maydoni
~50 m
Niagara sharsharasi balandligi
+56,7 °C
O'lim vodiysidagi rekord
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Shimoliy Amerika iqlimiga qanday omillar ta'sir ko'rsatadi? Javob
Materikning shimoldan janubga uzoq cho'zilganligi, uch okeandan keladigan havo massalari, okean oqimlari va relyef (g'arbdagi Kordilyera, markazdagi ochiq tekisliklar).
2 Materikda qanday iqlim mintaqalari bor? Javob
Arktika, subarktika, mo'tadil, subtropik, tropik va subekvatorial — oltita; ekvatorial mintaqa yo'q.
3 Nega materikda Arktika havosi janubga uzoq kirib boradi? Javob
Markaziy tekisliklarni kenglik bo'ylab to'sib turadigan tog'lar yo'q.
4 Kaliforniya sohilida qanday iqlim va nega? Javob
O'rta dengiz tipidagi subtropik iqlim: sovuq Kaliforniya oqimi ta'sirida yozi quruq va salqin, qishi iliq va yomg'irli.
5 Asosiy daryolar qaysi havzalarga tegishli? Javob
Atlantika (Missisipi–Missuri, Avliyo Lavrentiy, Rio-Grande), Shimoliy Muz okeani (Makkenzi), Tinch okean (Yukon, Kolumbiya, Kolorado); Katta Havza — berk havza.
6 Buyuk ko'llar qanday hosil bo'lgan? Javob
Muzlik davrida qalin muz qoplami o'yib ketgan botiqlarda.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Shimoliy Amerikada qaysi iqlim mintaqasi yo'q?
  2. 2.Materikning eng yirik daryosi qaysi?
  3. 3.Shimoliy Muz okeaniga quyiladigan eng yirik daryo qaysi?
  4. 4.Niagara sharsharasi qaysi ko'llar orasida?
  5. 5.Katta Sho'r ko'l qaysi havzaga tegishli?
  6. 6.San-Fransiskoda yozi quruq bo'lishiga nima sabab?
  7. 7.Buyuk ko'llarning eng kattasi qaysi?