6-sinf geografiya VIII bob. Yevrosiyo ⏱ 3 daqiqa o'qish

Yevrosiyoning balandlik mintaqalari

Tog'larda balandlik mintaqalari soni nimaga bog'liq; Himolay va Alp tog'larining janubiy yonbag'irlarini taqqoslash; terayalar; Kavkaz, Ural va G'arbiy Tyanshan mintaqalari; qor chizig'i va Tibetdagi «balandlik qutbi».

Mintaqalar soni nimaga bog'liq?

Yevrosiyo hududining deyarli yarmi tog'lar. Tog'larda balandlikka ko'tarilgan sari harorat pasayadi (har 100 m da ~0,6 °C), yog'in esa ma'lum balandlikkacha ko'payadi. Shuning uchun tabiat balandlik mintaqalari bo'yicha almashinadi. Ularning soni va turlari bir necha omilga bog'liq:

  • tog'ning geografik o'rni: tog' qaysi tabiat zonasida joylashgan bo'lsa, eng pastki mintaqa — shu zonaning o'zi. Ekvatorga yaqinlashgan sari mintaqalar soni ortadi;
  • tog'ning balandligi: tog' qancha baland bo'lsa, mintaqalar shuncha ko'p;
  • yonbag'irning nam havoga ro'parasi: nam shamol urilgan yonbag'irda o'rmonlar, teskari tomonda — quruq dasht va cho'llar.

Alp va Himolay

Alp tog'lari (46° sh.k.) mo'tadil mintaqada: etagida keng bargli buk va eman o'rmonlari, yuqorida ignabargli o'rmonlar, undan yuqorida subalp va alp o'tloqlari (bu so'z aynan shu tog'lardan kelib chiqqan), 2900 m dan yuqorida — qor va muzliklar.

⛰ Balandlik mintaqalari: tog'larda tabiat qanday almashadi?
Tog'ga ko'tarilgan sari harorat pasayadi (har 1 km da ~6 °C) va tabiat xuddi ekvatordan qutbga yurgandek almashadi. Tog'ni yoki mintaqani bosing va solishtiring: ekvatorga yaqin va baland tog'larda mintaqalar ko'proq.
0 2000 4000 6000 8000 m Savanna va ekinzorlar Sernam tog' o'rmonlari Butazor va baland o'tloqlar Tog' cho'li Qor va muzliklar Kilimanjaro 3° j.k. 5 ta mintaqa «Issiq yer»: sernam o'rmonlar «Mo'tadil yer» «Sovuq yer»: bulut o'rmonlari Paramo — baland tog' o'tloqlari Qor va muzliklar And 1° j.k. 5 ta mintaqa Keng bargli o'rmonlar Ignabargli o'rmonlar Subalp o'tloqlari Alp o'tloqlari Qor va muzliklar Alp 46° sh.k. 5 ta mintaqa Sernam tropik o'rmonlar (jungli) Doim yashil subtropik o'rmonlar Keng bargli va aralash o'rmonlar Ignabargli o'rmonlar Butazor va alp o'tloqlari Qor va muzliklar Himolay 28° sh.k. 6 ta mintaqa Cho'l (tog' oldi tekisligi) Adirlar Tog' o'rmonlari va butazorlar Yaylovlar (subalp va alp) Qor va muzliklar Tyanshan 41° sh.k. 5 ta mintaqa Dasht (preriya) Qarag'ay o'rmonlari Qoraqarag'ay-pixta o'rmonlari Tog' tundrasi Qoya va qor dog'lari Qoyali 39° sh.k. 5 ta mintaqa - - - qor chizig'i

Himolay (28° sh.k.) — tropik kengliklarda va eng baland. Uning janubiy yonbag'ri etagida botqoqli changalzorlar — terayalar joylashgan: bu yerda 5 m gacha bo'yli o'tlar, bambuk, palmalar o'sadi, fil va yo'lbarslar yashaydi. Yuqoriga ko'tarilgan sari tropik va subtropik doim yashil o'rmonlar, keng bargli va ignabargli o'rmonlar, butazor va alp o'tloqlari, qor va muzliklar almashinadi. Mintaqalar soni Alpdagiga qaraganda ancha ko'p.

Bizning tog'larimiz

O'zbekistondagi G'arbiy Tyanshan tog'larida etakdagi cho'l va adirlardan yuqoriga tog' o'rmonlari (archa, yong'oq, yovvoyi olma), yaylovlar, cho'qqilarda qor va muzliklar almashinadi. Ural tog'larida esa ham kenglik zonalari (shimolda tundra, janubda dasht), ham balandlik mintaqalari aks etgan.

⛰ Balandlik mintaqalari: tog'larda tabiat qanday almashadi?
Tog'ga ko'tarilgan sari harorat pasayadi (har 1 km da ~6 °C) va tabiat xuddi ekvatordan qutbga yurgandek almashadi. Tog'ni yoki mintaqani bosing va solishtiring: ekvatorga yaqin va baland tog'larda mintaqalar ko'proq.
0 2000 4000 6000 8000 m Savanna va ekinzorlar Sernam tog' o'rmonlari Butazor va baland o'tloqlar Tog' cho'li Qor va muzliklar Kilimanjaro 3° j.k. 5 ta mintaqa «Issiq yer»: sernam o'rmonlar «Mo'tadil yer» «Sovuq yer»: bulut o'rmonlari Paramo — baland tog' o'tloqlari Qor va muzliklar And 1° j.k. 5 ta mintaqa Keng bargli o'rmonlar Ignabargli o'rmonlar Subalp o'tloqlari Alp o'tloqlari Qor va muzliklar Alp 46° sh.k. 5 ta mintaqa Sernam tropik o'rmonlar (jungli) Doim yashil subtropik o'rmonlar Keng bargli va aralash o'rmonlar Ignabargli o'rmonlar Butazor va alp o'tloqlari Qor va muzliklar Himolay 28° sh.k. 6 ta mintaqa Cho'l (tog' oldi tekisligi) Adirlar Tog' o'rmonlari va butazorlar Yaylovlar (subalp va alp) Qor va muzliklar Tyanshan 41° sh.k. 5 ta mintaqa Dasht (preriya) Qarag'ay o'rmonlari Qoraqarag'ay-pixta o'rmonlari Tog' tundrasi Qoya va qor dog'lari Qoyali 39° sh.k. 5 ta mintaqa - - - qor chizig'i

Qor chizig'i

Doimiy qor va muzliklarning pastki chegarasi — qor chizig'i — turli tog'larda turli balandlikdan o'tadi. Alpda u ~2900 m da, Himolayning sernam janubiy yonbag'rida ~4500–5000 m da, quruq Tibet tog'ligida esa 6000 m dan ham yuqorida: yog'in juda kam bo'lgani uchun qor to'planishga ulgurmaydi. Shuning uchun Markaziy Tibet «balandlik qutbi» deb ataladi.

🏔 Qor chizig'i qayerdan o'tadi?
Qor chizig'i — tog'larda yil bo'yi qor erimaydigan balandlikning quyi chegarasi. Kenglikni o'zgartiring.
0 1 2 3 4 5 6 0° 30° 60° 90° kenglik (ekvatordan qutbga) km
Kenglik: 0°
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Tog'larda balandlik mintaqalarining soni nimaga bog'liq? Javob
Tog'ning geografik o'rniga (qaysi zonada joylashganiga), balandligiga va yonbag'irning nam havoga ro'parasiga.
2 Himolay va Alp tog'laridagi balandlik mintaqalari qanday farq qiladi? Javob
Himolay tropik kengliklarda va balandroq, shuning uchun mintaqalari ko'proq: etagida terayalar va tropik o'rmonlar; Alpda esa etagida keng bargli o'rmonlar.
3 Terayalar nima? Javob
Himolay etagidagi botqoqli changalzorlar: baland o'tlar, bambuk, palmalar.
4 G'arbiy Tyanshanda qanday balandlik mintaqalari bor? Javob
Cho'l va adirlar, tog' o'rmonlari (archa, yong'oq), yaylovlar, qor va muzliklar.
5 Nega Tibetda qor chizig'i juda baland? Javob
Yog'in juda kam bo'lgani uchun qor to'planishga ulgurmaydi.
6 Balandlik mintaqalari tekislikdagi zonalarga qanday o'xshaydi? Javob
Tog'ga ko'tarilganda tabiat xuddi qutbga tomon borgandagidek almashinadi.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Qaysi tog'larda balandlik mintaqalari ko'proq?
  2. 2.Himolay etagidagi botqoqli changalzorlar qanday ataladi?
  3. 3.«Alp o'tloqlari» atamasi qaysi tog'lardan kelib chiqqan?
  4. 4.Balandlikka ko'tarilgan sari harorat qanday o'zgaradi?
  5. 5.Qor chizig'i eng baland qayerdan o'tadi?
  6. 6.G'arbiy Tyanshan tog' o'rmonlarida qaysi daraxtlar o'sadi?
  7. 7.Tog' etagidagi past tepaliklar qanday ataladi?