Yevrosiyoning geografik o'rni va o'rganilish tarixi

Eng katta materikning rekordlari, geografik o'rni va chekka nuqtalari; Yevropa va Osiyo; qadimgi olimlar, al-Xorazmiy, Beruniy, Bobur, Marko Polo, Vasko da Gama, Dejnyov, Semyonov-Tyanshanskiy va Prjevalskiy.

Rekordlar materigi

Yevrosiyo (orollari bilan ~54,6 mln km²) — Yer sharidagi eng katta materik: u butun quruqlikning qariyb 36 % ini egallaydi. Unda rekordlar juda ko'p:

Yerning eng baland nuqtasi — Jomolungma (Everest, 8849 m); 8000 m dan baland 14 ta cho'qqining hammasi shu materikda;
quruqlikdagi eng past joy — O'lik dengiz sohili (~ −430 m);
eng katta ko'l — Kaspiy va eng chuqur ko'l — Baykal;
eng katta yarimorol — Arabiston (~3 mln km²);
Shimoliy yarimsharning «sovuq qutbi» (Oymyakon va Verxoyansk) va Yerdagi eng sernam joylar (Cherrapunji);
dunyodagi eng chuqur g'or (Kavkazdagi Verevkin g'ori, ~2,2 km);
abadiy muzloq va berk havzalar maydoni bo'yicha birinchi o'rin;
Shimoliy yarimsharning barcha iqlim mintaqalari va tabiat zonalari uchraydi.

Geografik o'rni

Yevrosiyo deyarli to'liq Shimoliy yarimsharda joylashgan — faqat Malayya arxipelagining ba'zi orollari ekvatordan janubda. Materikning asosiy qismi Sharqiy yarimsharda, lekin Chukotka yarimorolining uchi 180° meridiandan o'tib, G'arbiy yarimsharga kiradi. Materik g'arbdan sharqqa ~16 ming km, shimoldan janubga ~8 ming km ga cho'zilgan.

Yevrosiyo — to'rtta okeanning hammasi yuvib turadigan yagona materik: shimoldan Shimoliy Muz, g'arbdan Atlantika, sharqdan Tinch va janubdan Hind okeani. Qirg'oqlari juda kuchli parchalangan — atrofida ko'plab yarimorol, orol va ichki dengizlar bor. Materikni Shimoliy Amerikadan Bering bo'g'ozi, Afrikadan tor Gibraltar bo'g'ozi va Suvaysh kanali ajratib turadi.

🗺 Yevrosiyo: materik pasporti

Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.

Belgilardan birini bosing.

Ikki qit'a — bitta materik

Yevrosiyo ikki dunyo qismidan — Yevropa (~10 mln km²) va Osiyo (~44 mln km²) qit'alaridan iborat. Ular orasidagi chegara shartli ravishda Ural tog'lari, Ural daryosi, Kaspiy dengizi, Kuma–Manich botig'i, Qora dengiz va bo'g'ozlar orqali o'tkaziladi. Bu nomlar qadimgi Ossuriya tilidagi «ereb» — «g'arb, quyosh botadigan tomon» va «asu» — «sharq, quyosh chiqadigan tomon» so'zlaridan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi.

O'rganilish tarixi

Yevrosiyo — insoniyatning eng qadimgi sivilizatsiya markazlari (Mesopotamiya, Hindiston, Xitoy, Yunoniston) joylashgan materik. Birinchi xaritalar ham shu yerda chizilgan. Yunon olimlari Gerodot, Eratosfen (Yer aylanasini birinchi bo'lib o'lchagan), Strabon va Ptolemey asarlarida Yevrosiyo haqida dastlabki ma'lumotlar bor.

Materikning ichki qismlarini o'rganishga o'rtaosiyolik olimlar ulkan hissa qo'shgan. Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (783–850) Bag'doddagi «Bayt ul-hikma»da 70 ga yaqin olim bilan birga dunyo xaritasini tuzishda qatnashgan va «Kitob surat al-arz» («Yer surati») asarida 2400 dan ortiq joyning koordinatalarini keltirgan. Zahiriddin Muhammad Bobur «Boburnoma»da Farg'ona, Afg'oniston va Hindistonning tabiati, daryolari, o'simlik va hayvonlari, aholisi haqida juda aniq va qiziqarli ma'lumotlar yozib qoldirgan.

Venetsiyalik savdogar Marko Polo (1271–1295) Xitoyga sayohat qilib, Yevropada Sharq haqida mashhur kitob qoldirdi. 1498-yilda portugal Vasko da Gama Afrikani aylanib, Hindistonga dengiz yo'lini ochdi. 1648-yilda Semyon Dejnyov Osiyo bilan Amerikani ajratib turgan bo'g'oz orqali suzib o'tdi — materikning eng sharqiy nuqtasi uning nomi bilan ataladi. XIX asrda P. Semyonov-Tyanshanskiy Tyanshan tog'larini, N. Prjevalskiy Markaziy Osiyoning cho'l va tog'larini o'rgandi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Yevrosiyoning qanday rekordlarini bilasiz? Javob

Eng katta materik; eng baland nuqta (Jomolungma) va quruqlikdagi eng past joy (O'lik dengiz); eng katta ko'l (Kaspiy) va eng chuqur ko'l (Baykal); eng katta yarimorol (Arabiston); sovuq qutbi va eng sernam joylar.

2 Yevrosiyoni qaysi okeanlar yuvib turadi? Javob

To'rttala okean: Shimoliy Muz, Atlantika, Tinch va Hind okeanlari.

3 Yevrosiyo qanday qit'alardan iborat va ular orasidagi chegara qayerdan o'tadi? Javob

Yevropa va Osiyodan; chegara Ural tog'lari, Ural daryosi, Kaspiy dengizi, Kuma–Manich botig'i, Qora dengiz va bo'g'ozlar orqali o'tkaziladi.

4 Al-Xorazmiy geografiyaga qanday hissa qo'shgan? Javob

Dunyo xaritasini tuzishda qatnashgan, «Kitob surat al-arz» asarida 2400 dan ortiq joyning koordinatalarini keltirgan.

5 Beruniyning geografik merosi haqida nimalarni bilasiz? Javob

Yer radiusini o'lchagan, «Hindiston» asarini yozgan, Qizilqum va Qoraqum o'rnida dengiz bo'lganini, Amudaryo o'zanini o'zgartirganini asoslagan.

6 Materikning eng sharqiy nuqtasi kimning nomi bilan ataladi? Javob

Semyon Dejnyov — u 1648-yilda Osiyo va Amerika orasidagi bo'g'ozdan suzib o'tgan.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Eng katta materik qaysi?
2.Yevrosiyoni nechta okean yuvib turadi?
3.Yevrosiyoni Afrikadan qaysi bo'g'oz ajratib turadi?
4.«Hindiston» asarini kim yozgan?
5.«Boburnoma» asarining muallifi kim?
6.Yevrosiyoning eng sharqiy nuqtasi qaysi?
7.Yevropaga Hindistonga dengiz yo'lini kim ochgan?