6-sinf geografiya VIII bob. Yevrosiyo ⏱ 3 daqiqa o'qish

Old Osiyo

Kichik Osiyo, Arman va Eron tog'liklari va Kavkaz: yosh burmali tog'lar, Elbrus, Ararat va Damovand, kuchli zilzilalar; O'rta dengiz va quruq subtropik iqlim, Lut cho'li; Kura, Araks, Van va Urmiya ko'llari; o'simlik va hayvonlari.

Tog'liklar o'lkasi

Old Osiyo Kichik Osiyo yarimoroli (Anatoliya), Arman tog'ligi, Eron tog'ligi va Kavkaz tog'larini o'z ichiga oladi. U shimolda Sharqiy Yevropa, sharqda O'rta Osiyo, janubi-sharqda Janubiy Osiyo, janubda Janubi-g'arbiy Osiyo bilan chegaradosh.

Old Osiyoning zamini paleozoyda hosil bo'lgan, lekin kaynozoyda alp burmalanishida qayta ko'tarilib, yasharib ketgan. O'lka relyefida ichki yassi tog'liklar va ularni o'rab turgan baland tizmalar almashinadi: shimolda Pontiy tog'lari, janubda Tavr tog'lari, Eronning janubi-g'arbida Zagros, shimolida Elburs tog'lari. Eng baland nuqtalari — Kavkazdagi Elbrus (5642 m), Eronning so'ngan vulqoni Damovand (5610 m) va Arman tog'ligidagi Ararat (5137 m).

🗺 Yevrosiyo: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Shimoliy Yevropa O'rta Yevropa Janubiy Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq Janubi-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo Janubi-sharqiy Osiyo Shim. Yevropa O'rta Yevropa Jan. Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq J.-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo J.-sharqiy Osiyo Belovej pushchasi Plitvitse ko'llari Vatnayokyudl Astraxan qo'riqxonasi Ilmen Oltoy qo'riqxonasi Barguzin Chatqol Zarafshon Issiqko'l Sagarmatha Kaziranga Volun Taman-Negara Komodo Jomolungma Himolay Tibet tog'ligi Pomir Tyanshan Alp tog'lari Kavkaz Ural tog'lari Klyuchevskaya Sopka Sharqiy Yevropa tekisligi G'arbiy Sibir pasttekisligi O'rta Sibir yassi tog'ligi Turon pasttekisligi Buyuk Xitoy tekisligi Hind-Gang pasttekisligi Arabiston yarimoroli Rub-al-Xoli Gobi Taklamakon O'lik dengiz Kaspiy dengizi Baykal ko'li Orol dengizi Yanszi Ob Yenisey Lena Volga Skandinaviya yarimoroli Hindiston yarimoroli Hindixitoy yarimoroli Yaponiya orollari Oymyakon Cherrapunji Shimoliy: 77°43′ sh.k., 104°18′ sh.u. Janubiy: 1°16′ sh.k., 103°31′ sh.u. G'arbiy: 38°47′ sh.k., 9°30′ g'.u. Sharqiy: 66°05′ sh.k., 169°39′ g'.u.
Belgilardan birini bosing.

O'lka Alp-Himolay seysmik mintaqasida joylashgan, shuning uchun bu yerda kuchli, ba'zan juda halokatli zilzilalar bo'lib turadi: Armanistondagi Spitak (1988), Erondagi Bam (2003), Turkiya va Suriyadagi zilzila (2023).

🌋 Yer po'stining harakatlari
Magma o'chog'i Vulqon kanali Krater Lava Vulqon kuli va gazlar
Yer po'sti yorilganda bosim pasayadi va chuqurdagi qaynoq jinslar suyuqlanib magmaga aylanadi. Magma kanal orqali ko'tarilib, vulqon og'zi — kraterdan otilib chiqadi. Yer yuzasiga chiqqan magma lava deyiladi.

Iqlimi va suvlari

O'lka subtropik mintaqada. G'arbida, O'rta dengiz sohillarida — O'rta dengiz iqlimi: yozi quruq va issiq, qishi iliq va yomg'irli. Ichki va sharqiy qismlarida — quruq subtropik kontinental iqlim: tog'lar nam havoni to'sib qolgani uchun yog'in kam (ko'p joylarda 100–300 mm), yozi juda issiq, qishi ancha sovuq. Eronning Lut cho'li — Yerdagi eng issiq joylardan biri: sun'iy yo'ldoshlar u yerda yer yuzasining +70 °C gacha qizishini qayd etgan. Tog'larning shamolga ro'para yonbag'irlariga esa 1000 mm gacha yog'in tushadi.

📊 Iqlim diagrammasi (klimatogramma)
Ustunlar — har oydagi yog'in (mm), qizil chiziq — oyning o'rtacha harorati (°C). Stansiyani tanlang, ikkinchisini solishtirish uchun qo'shing.

Yirik daryolari — Kura, Araks, Qizil-Irmoq (Turkiyaning eng uzun daryosi), Karun, Atrek, Harirud. Ko'llari ko'pincha sho'r: Van ko'li (Turkiyaning eng katta ko'li, suvi sodali), Erondagi Urmiya sho'r ko'li (oxirgi o'n yilliklarda kuchli qisqarmoqda), Armanistondagi baland tog' ko'li Sevan.

Tabiati va tarixi

Tog'larning sernam yonbag'irlarida eman, buk, grab o'rmonlari o'sadi: Kaspiy bo'yidagi qadimgi Girkan o'rmonlari YuNESKO ro'yxatiga kiritilgan. Ichki tog'liklarda dasht va chalacho'llar, janubda cho'llar, vohalarda xurmo, pista, jiyda, anor o'sadi; yovvoyi tok va yovvoyi pista ham shu yerda uchraydi. Hayvonlari: tog' qo'yi va tog' echkisi (xonaki echkilarning ajdodi — bezoar echki), Eron qoploni, to'ng'iz, jayron, chiyabo'ri, cho'l mushugi. Bir paytlar bu yerda yashagan Kaspiybo'yi yo'lbarsi XX asrda qirilib ketgan.

Old Osiyo — dehqonchilik va chorvachilik ilk bor paydo bo'lgan joylardan biri: bug'doy va arpa, echki va qo'y bu yerda 10 ming yildan ko'proq oldin xonakilashtirilgan.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Old Osiyo qaysi hududlarni o'z ichiga oladi? Javob
Kichik Osiyo yarimoroli, Arman va Eron tog'liklari, Kavkaz tog'larini.
2 Old Osiyoning relyefi qanday? Javob
Ichki yassi tog'liklar va ularni o'rab turgan baland tizmalar: Pontiy, Tavr, Zagros, Elburs, Kavkaz.
3 O'lkaning eng baland cho'qqilari qaysilar? Javob
Elbrus (5642 m), Damovand (5610 m), Ararat (5137 m).
4 Old Osiyo iqlimi qanday? Javob
G'arbida O'rta dengiz iqlimi, ichki va sharqiy qismida quruq subtropik kontinental iqlim.
5 O'lkada qanday tuproq va o'simliklar tarqalgan? Javob
Och kashtan, qo'ng'ir, jigarrang va tog'-o'rmon tuproqlari; eman, buk, grab, yovvoyi tok, pista, xurmo, jiyda.
6 Nega Old Osiyoda zilzilalar ko'p? Javob
U Alp-Himolay seysmik mintaqasida, plitalar to'qnashgan joyda joylashgan.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Turkiyaning asosiy qismini egallagan yarimorol qaysi?
  2. 2.Eronning so'ngan vulqoni qaysi?
  3. 3.Old Osiyoning eng baland nuqtasi qaysi?
  4. 4.Yerdagi eng issiq joylardan biri bo'lgan cho'l qaysi?
  5. 5.Old Osiyoning ichki qismida qanday iqlim?
  6. 6.Qaysi ko'l Turkiyaning eng katta ko'li?
  7. 7.Xonaki echkilarning yovvoyi ajdodi qaysi?