6-sinf geografiya VIII bob. Yevrosiyo ⏱ 3 daqiqa o'qish

Sharqiy Osiyo

Sharqiy Xitoy, Koreya va Yaponiya: Buyuk Xitoy tekisligi, lyoss platosi, Xuanxe va Yanszi, Buyuk kanal; musson iqlimi va tayfunlar; sholi, choy va paxta; Yaponiyaning vulqonlari, zilzilalari va sunamilari.

Tekisliklar, tog'lar va orollar

Sharqiy Osiyo Xitoyning sharqiy qismi, Koreya yarimoroli va Yapon orollarini egallaydi va Tinch okean sohillari bo'ylab bir necha ming km ga cho'zilgan. Uning asosida qadimgi Xitoy-Koreya va Janubiy Xitoy platformalari yotadi.

Platformaning cho'kkan qismini Xuanxe va Yanszi keltirgan allyuvial yotqiziqlar to'ldirib, unumdor Buyuk Xitoy tekisligini hosil qilgan. Uning g'arbidagi Lyoss platosi qalinligi 100–300 m ga yetadigan sarg'ish, mayin lyoss jinslari bilan qoplangan — ularni ming yillar davomida Markaziy Osiyo cho'llaridan shamol uchirib keltirgan. Janubni balandligi 2000 m gacha bo'lgan Janubiy Xitoy tog'lari egallaydi: ular qalay va volfram konlari bilan mashhur. Shimoli-sharqda toshko'mir va temir rudasining katta zaxiralari bor.

🗺 Yevrosiyo: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Shimoliy Yevropa O'rta Yevropa Janubiy Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq Janubi-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo Janubi-sharqiy Osiyo Shim. Yevropa O'rta Yevropa Jan. Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq J.-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo J.-sharqiy Osiyo Belovej pushchasi Plitvitse ko'llari Vatnayokyudl Astraxan qo'riqxonasi Ilmen Oltoy qo'riqxonasi Barguzin Chatqol Zarafshon Issiqko'l Sagarmatha Kaziranga Volun Taman-Negara Komodo Jomolungma Himolay Tibet tog'ligi Pomir Tyanshan Alp tog'lari Kavkaz Ural tog'lari Klyuchevskaya Sopka Sharqiy Yevropa tekisligi G'arbiy Sibir pasttekisligi O'rta Sibir yassi tog'ligi Turon pasttekisligi Buyuk Xitoy tekisligi Hind-Gang pasttekisligi Arabiston yarimoroli Rub-al-Xoli Gobi Taklamakon O'lik dengiz Kaspiy dengizi Baykal ko'li Orol dengizi Yanszi Ob Yenisey Lena Volga Skandinaviya yarimoroli Hindiston yarimoroli Hindixitoy yarimoroli Yaponiya orollari Oymyakon Cherrapunji Shimoliy: 77°43′ sh.k., 104°18′ sh.u. Janubiy: 1°16′ sh.k., 103°31′ sh.u. G'arbiy: 38°47′ sh.k., 9°30′ g'.u. Sharqiy: 66°05′ sh.k., 169°39′ g'.u.
Belgilardan birini bosing.

Musson o'lkasi

O'lkaning shimolida mo'tadil musson, janubida subtropik musson iqlimi. Qishda materikdan sovuq va quruq shamol esadi: shimolda yanvar −6 °C, janubda +3…+5 °C. Yozda Tinch okeandan kelgan nam musson ko'p yomg'ir keltiradi: yillik yog'in shimolda ~500 mm, janubda 1000–2000 mm, uning qariyb 80 % i yozga to'g'ri keladi. Yoz oxirida okeandan kuchli bo'ronlar — tayfunlar keladi.

📊 Iqlim diagrammasi (klimatogramma)
Ustunlar — har oydagi yog'in (mm), qizil chiziq — oyning o'rtacha harorati (°C). Stansiyani tanlang, ikkinchisini solishtirish uchun qo'shing.

Musson yomg'irlari daryolarni yozda keskin to'ldiradi. Xuanxe («Sariq daryo») lyossni yuvib, dunyodagi eng loyqa daryolardan biriga aylangan; Yanszi — Yevrosiyoning eng uzun va sersuv daryosi. Xuanxe va Yanszi qadimdan dunyodagi eng uzun sun'iy suv yo'li — Buyuk kanal (~1800 km) bilan tutashtirilgan. Tekislikda ko'plab ko'llar (Tayxu, Dunting) va suv omborlari bor.

Tabiiy subtropik musson o'rmonlari deyarli butunlay dalalarga aylantirilgan. Iliq va nam iqlim tufayli dehqonlar shimolda yiliga ikki, janubda uch martagacha hosil oladi. Asosiy ekin — sholi; dunyoga mashhur Xitoy choyi, paxta, bug'doy, soya, tariqning bir turi — gaolyan, janubda shakarqamish, apelsin, mandarin yetishtiriladi.

Yaponiya — vulqonlar mamlakati

Yaponiya — Tinch okeandagi to'rtta yirik va minglab kichik oroldan iborat orol-yoyi. U «olovli halqa»da joylashgan: bu yerda 100 dan ortiq harakatdagi vulqon bor, eng mashhuri — muqaddas sanalgan Fudziyama (3776 m). Yaponiyada har yili minglab zilzilalar qayd etiladi. Okean tubidagi kuchli zilzilalar ulkan to'lqinlar — sunamilarni keltirib chiqaradi; bu so'zning o'zi yaponcha «bandargohdagi to'lqin» degan ma'noni bildiradi.

🌊 To'lqinlar, sunami va qalqish
Okean tubidagi zilzila suvni silkitadi. Ochiq okeanda to'lqin past, lekin juda tez; qirg'oqqa yaqinlashganda sekinlashib, keskin balandlashadi. Okean chuqurligini tanlab, «Zilzila!»ni bosing.
🏠🌴 zilzila
Ochiq okeandagi tezligi
500 km ni bosib o'tadi
Balandligi: okean → qirg'oq
~1 m → 10+ m
«Sunami» — yaponcha «port to'lqini» degani. Okeanda u atigi 1 m atrofida bo'lgani uchun kemalar uni sezmaydi ham, ammo tezligi soatiga 700–800 km — samolyotdek! Qirg'oqda balandligi 10 m dan, ba'zan 30–50 m dan oshadi. 2004-yil 26-dekabrda Hind okeanida bo'lgan sunami 14 mamlakat qirg'oqlariga yetib bordi. Shamol hosil qilgan oddiy to'lqinlar esa odatda 4 m gacha, kuchli bo'ronlarda 10–20 m bo'ladi; eng balandi (34 m) Tinch okeanda qayd etilgan.
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Sharqiy Osiyo tabiatining xilma-xil bo'lishiga sabab nima? Javob
Shimoldan janubga uzoq cho'zilgani, musson iqlimi, tekislik, tog' va orollarning almashinishi.
2 Buyuk Xitoy tekisligi qanday hosil bo'lgan? Javob
Platformaning cho'kkan qismini Xuanxe va Yanszi keltirgan allyuvial yotqiziqlar to'ldirgan.
3 Lyoss nima va u qayerdan kelgan? Javob
Shamol keltirgan sarg'ish, mayin tog' jinsi; uni Markaziy Osiyo cho'llaridan shamol uchirib keltirgan.
4 Musson iqlimining o'lka xo'jaligiga ta'siri qanday? Javob
Yozgi yomg'irlar sholi va boshqa ekinlar uchun qulay; yiliga 2–3 marta hosil olinadi; lekin toshqin va tayfunlar xavfi bor.
5 O'lkada qanday ekinlar yetishtiriladi? Javob
Sholi, choy, paxta, bug'doy, soya, gaolyan, shakarqamish, sitrus mevalar.
6 Nega Yaponiyada zilzila va vulqonlar ko'p? Javob
U Tinch okean «olovli halqasi»da, litosfera plitalari to'qnashgan joyda joylashgan.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Buyuk Xitoy tekisligini qaysi daryolar hosil qilgan?
  2. 2.Lyoss platosidagi jinslarni nima keltirgan?
  3. 3.Sharqiy Osiyoning asosiy ekini qaysi?
  4. 4.Tinch okean g'arbidagi kuchli tropik bo'ron qanday ataladi?
  5. 5.Yaponiyaning eng mashhur vulqoni qaysi?
  6. 6.«Sunami» so'zi qaysi tildan olingan?
  7. 7.Xuanxe va Yanszini tutashtirgan sun'iy suv yo'li qanday ataladi?