6-sinf geografiya VIII bob. Yevrosiyo ⏱ 3 daqiqa o'qish

Markaziy Osiyo

Mongoliya va G'arbiy Xitoy: Tibet tog'ligi, Qoraqurum va Chogori, Kunlun, Tarim botig'i va Taklamakon, Gobi, Turfon botig'i; quruq keskin kontinental iqlim; «Osiyoning suv minorasi» va berk havzalar; yak, qor qoploni, ikki o'rkachli tuya.

Tog'lar va botiqlar o'lkasi

Markaziy Osiyo Osiyoning qoq markazini — Mongoliya va Xitoyning g'arbiy qismini egallaydi. Uning markaziy va janubiy qismidan Alp-Himolay seysmik mintaqasi o'tadi. O'lka relyefi juda keskin: dunyodagi eng baland tog'lar va okean sathidan past botiqlar yonma-yon joylashgan.

  • Tibet tog'ligi — dunyodagi eng baland va eng katta tog'lik: o'rtacha balandligi 4–5 km, maydoni ~2,5 mln km². Uni «dunyoning tomi» deyishadi.
  • Qoraqurum tizmasida Yerning ikkinchi eng baland cho'qqisi — Chogori (K2, 8611 m) joylashgan.
  • Kunlun, Sharqiy Tyanshan, Mongoliya Oltoyi tog'lari orasida keng botiqlar: Tarim botig'i va undagi Taklamakon qumli cho'li, Jung'oriya botig'i.
  • Mongoliyaning janubida baland tekislikdagi Gobi cho'li.
  • Turfon botig'i okean sathidan 154 m past — Osiyo quruqligidagi ikkinchi eng past joy.
🗺 Yevrosiyo: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Shimoliy Yevropa O'rta Yevropa Janubiy Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq Janubi-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo Janubi-sharqiy Osiyo Shim. Yevropa O'rta Yevropa Jan. Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq J.-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo J.-sharqiy Osiyo Belovej pushchasi Plitvitse ko'llari Vatnayokyudl Astraxan qo'riqxonasi Ilmen Oltoy qo'riqxonasi Barguzin Chatqol Zarafshon Issiqko'l Sagarmatha Kaziranga Volun Taman-Negara Komodo Jomolungma Himolay Tibet tog'ligi Pomir Tyanshan Alp tog'lari Kavkaz Ural tog'lari Klyuchevskaya Sopka Sharqiy Yevropa tekisligi G'arbiy Sibir pasttekisligi O'rta Sibir yassi tog'ligi Turon pasttekisligi Buyuk Xitoy tekisligi Hind-Gang pasttekisligi Arabiston yarimoroli Rub-al-Xoli Gobi Taklamakon O'lik dengiz Kaspiy dengizi Baykal ko'li Orol dengizi Yanszi Ob Yenisey Lena Volga Skandinaviya yarimoroli Hindiston yarimoroli Hindixitoy yarimoroli Yaponiya orollari Oymyakon Cherrapunji Shimoliy: 77°43′ sh.k., 104°18′ sh.u. Janubiy: 1°16′ sh.k., 103°31′ sh.u. G'arbiy: 38°47′ sh.k., 9°30′ g'.u. Sharqiy: 66°05′ sh.k., 169°39′ g'.u.
Belgilardan birini bosing.

Quruq va keskin iqlim

O'lka mo'tadil va subtropik mintaqalarda joylashgan, lekin okeanlardan juda uzoq va har tomondan baland tog'lar bilan o'ralgan — nam havo bu yerga deyarli kirib kelmaydi. Shuning uchun iqlim juda quruq va keskin kontinental: Tibetning markazida, Taklamakon va Gobida yiliga 100 mm dan kam yog'in tushadi. Qishda Osiyo antitsikloni hukmron — havo ochiq va qahraton sovuq (Mongoliya shimolida yanvarda −24 °C), yozda esa cho'llar qizib ketadi. Kun va tun harorati o'rtasidagi farq ham juda katta. Faqat Tibetning janubi-sharqiy yonbag'irlariga mussonlar 1000 mm gacha yog'in keltiradi.

🐪 Cho'lda bir sutka
Soatni o'zgartiring. Bulutsiz osmon kunduzi Quyosh nurini to'liq o'tkazadi, kechasi esa issiqlikni ushlab turolmaydi — shuning uchun cho'lda kun va tun harorati keskin farq qiladi.
0° 20° 40° 60° 0:00 6:00 12:00 18:00 24:00 qum yuzasi havo 🌙 🦎🦂

Suvlari

Tibet — «Osiyoning suv minorasi»: uning qor va muzliklaridan Yanszi, Xuanxe, Mekong, Hind, Braxmaputra kabi buyuk daryolar boshlanadi. Lekin Markaziy Osiyoning o'zida yirik daryolar kam. Ko'p daryolar berk havzada: ular tog'lardan tushib, cho'l qumlariga singib ketadi yoki sho'r ko'llarga quyiladi. Eng kattasi — Tarim daryosi. Uning suvi quyiladigan Lobnor ko'li joyini va maydonini o'zgartirib yurgani uchun «sayyor ko'l» deb atalgan. Tibetda ko'plab sho'r ko'llar bor, eng kattasi — Kukunor (Xitoyning eng katta ko'li).

Tabiati

Tog' etaklarida tog' dashtlari, botiqlarda chalacho'l va cho'llar, Tibetda — sovuq baland tog' cho'llari tarqalgan; 6000 m dan balandda doimiy qor va muzliklar. Bu yerda o'ziga xos hayvonlar yashaydi: uzun junli yak, Tibet yovvoyi eshagi — kiang, Tibet antilopasi, qor qoploni, Gobidagi yovvoyi ikki o'rkachli tuya va Prjevalskiy oti. Aholisi kam, asosan ko'chmanchi chorvachilik bilan shug'ullanadi va ko'chma uy — o'tovlarda yashaydi.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Markaziy Osiyo qayerda joylashgan? Javob
Osiyoning markazida — Mongoliya va Xitoyning g'arbiy qismida.
2 Markaziy Osiyoning relyef shakllari qanday? Javob
Tibet tog'ligi, Qoraqurum, Kunlun, Sharqiy Tyanshan, Mongoliya Oltoyi tog'lari; Tarim, Jung'oriya, Turfon botiqlari; Gobi cho'li.
3 Markaziy Osiyo iqlimiga qanday omillar ta'sir ko'rsatadi? Javob
Okeanlardan juda uzoqligi, atrofidagi baland tog'lar nam havoni to'sishi va qishki Osiyo antitsikloni.
4 Nega Tibetni «Osiyoning suv minorasi» deyishadi? Javob
Uning qor va muzliklaridan Yanszi, Xuanxe, Mekong, Hind, Braxmaputra kabi buyuk daryolar boshlanadi.
5 O'lkaning eng baland va eng past joylari qaysilar? Javob
Chogori cho'qqisi (8611 m) va Turfon botig'i (−154 m).
6 Markaziy Osiyoda qanday hayvonlar yashaydi? Javob
Yak, kiang, Tibet antilopasi, qor qoploni, yovvoyi ikki o'rkachli tuya, Prjevalskiy oti.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.«Dunyoning tomi» deb qaysi tog'lik ataladi?
  2. 2.Yerning ikkinchi eng baland cho'qqisi qaysi?
  3. 3.Taklamakon cho'li qaysi botiqda joylashgan?
  4. 4.Joyini o'zgartirib yurgan «sayyor ko'l» qaysi?
  5. 5.Nega Markaziy Osiyoda iqlim juda quruq?
  6. 6.Tibetda yashaydigan uzun junli hayvon qaysi?
  7. 7.Qaysi qadimgi savdo yo'li Taklamakon chetidan o'tgan?