Sovuq va mo'tadil mintaqalardagi tabiat zonalari
Arktika cho'llari, tundra va o'rmon-tundra, tayga, aralash va keng bargli o'rmonlar, o'rmon-dasht va dasht, chalacho'l va cho'llar; ularning tuproqlari, o'simlik va hayvonlari; nega zonalar namlik va issiqlik nisbatiga bog'liq.
Shimoldan janubga
Sharqiy Yevropa tekisligida shimoldan janubga yuradigan bo'lsak, tabiat zonalari birin-ketin almashinib borishini ko'ramiz. Zonalarni issiqlik va namlik miqdori belgilaydi: shimolda issiqlik kam, lekin yog'in bug'lanib ulgurmaydi — botqoqliklar ko'p; janubga borgan sari issiqlik ortadi, namlik esa yetishmay boradi.
Arktika va subarktika zonalari
Arktika cho'llari — Arktika orollarida: ko'p yillik muz va qor, toshloq yerlarda faqat mox va lishayniklar. Hayvonlari oq ayiq, morj, tyulen, oq kaklik; yozda qoyalarda «qushlar bozori» hosil bo'ladi.
Tundra — daraxtsiz zona: yozi qisqa va salqin (iyulda +10 °C gacha), tuprog'i yupqa tundra-gley tuproq, ostida abadiy muzloq. Mox, lishaynik, pakana qayin va tol, qutb lolaqizg'aldog'i o'sadi. Shimol bug'usi, lemminglar, qutb tulkisi yashaydi. O'rmon-tundrada iliqroq: daryo vodiylarida siyrak pakana qayin, qoraqarag'ay, tilog'och o'rmonlari paydo bo'ladi; rosomaxa, qutb kakligi uchraydi.
O'rmonlar
Tayga — Skandinaviyadan Tinch okeangacha cho'zilgan dunyodagi eng katta o'rmon zonasi. Qish uzoq va sovuq, yoz iliq. Tuprog'i — podzol: yupqa chirindi ostida kulrang-oq, kulga o'xshash qatlam bor. Yevropa qismida qoraqarag'ay (el) va qarag'ay, Sibirda pixta, Sibir kedri va qishda bargini to'kadigan tilog'och ko'p. Qo'ng'ir ayiq, los, silovsin, olmaxon, qimmatbaho mo'ynali sobol, karqur yashaydi.
Aralash o'rmonlar materikning g'arbi va sharqida: ignabargli daraxtlar bilan eman, zarang, jo'ka, qayrag'och aralash o'sadi; tuprog'i chimli-podzol. Keng bargli o'rmonlar — buk va eman o'rmonlari, tagida qo'ng'ir o'rmon tuproqlari; o'rmonlar ko'p yarusli. Bu zonalarning katta qismi qadimdan o'zlashtirilgan: o'rmonlar o'rnida dalalar, bog'lar va shaharlar paydo bo'lgan.
Dashtlar va cho'llar
O'rmon-dasht va dasht zonalarida namlik yetishmaydi, shuning uchun o'rmonlar faqat jarliklar va daryo bo'ylarida o'sadi. Qalin o't qoplami har yili chirib, dunyodagi eng unumdor tuproq — qora tuproq (chernozem) hosil bo'lgan: uning chirindili qatlami 1 m ga yetadi. Chalov, betaga, iloq o'sadi; sayg'oq, sug'ur, yumronqoziq, bo'ri, burgut yashaydi. Hozir dashtlarning deyarli hammasi haydalib, bug'doy dalalariga aylangan.
Chalacho'l va cho'llar mo'tadil mintaqaning janubida — Kaspiybo'yi, Qozog'iston, Turon pasttekisligi, Taklamakon va Gobida. Iqlimi keskin kontinental: yozi issiq va quruq, qishi sovuq, yog'in 100–250 mm. Kashtan, qo'ng'ir cho'l va bo'z tuproqlarda shuvoq, saksovul, bahorda tez gullab-so'ladigan efemerlar o'sadi. Ikki o'rkachli tuya, jayron, sayg'oq, echkemar, toshbaqa, ilonlar yashaydi. Mongoliya cho'llarida noyob Prjevalskiy oti yashaydi: XX asrda u tabiatda butunlay yo'qolib ketgan edi, hayvonot bog'larida saqlanib qolgan otlar Mongoliyaga qaytarilib, qayta tiklandi.
❓ Savol va topshiriqlar
Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.
1 Sovuq mintaqalarda qanday tabiat zonalari bor? Javob
2 Mo'tadil mintaqada qanday tabiat zonalari almashinadi? Javob
3 Tayga zonasining tuproqlari, o'simlik va hayvonlari qanday? Javob
4 Nega dashtlarda tuproq juda unumdor? Javob
5 Mo'tadil cho'llarda qanday hayvonlar yashaydi? Javob
6 Tabiat zonalarini nima belgilaydi? Javob
✅ O'zingizni sinang
7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi
-
1.Dunyodagi eng katta o'rmon zonasi qaysi?
-
2.Tayga ostida qanday tuproq hosil bo'ladi?
-
3.Eng unumdor tuproq qaysi?
-
4.Qishda bargini to'kadigan ignabargli daraxt qaysi?
-
5.Qaysi hayvon tundrada yashaydi?
-
6.Bahorda qisqa vaqtda gullab-so'ladigan cho'l o'simliklari qanday ataladi?
-
7.Tuproqshunoslik fanining asoschisi kim?