6-sinf geografiya VII bob. Shimoliy Amerika ⏱ 4 daqiqa o'qish

Shimoliy Amerika aholisi va tabiatni muhofaza qilish

Shimoliy Amerika aholisi: Beringiya orqali kelgan indeyslar, eskimoslar va aleutlar, mayya va asteklar merosi, yevropaliklar va afrikaliklar avlodlari; tillar va aholining joylashuvi; inson ta'siri, bizonlar fojiasi, birinchi milliy bog' — Yellouston.

Ilk aholi qayerdan kelgan?

Shimoliy Amerikada (Markaziy Amerika va Karib orollari bilan) 600 mln ga yaqin kishi yashaydi. Materikning tub aholisi — indeyslar, eskimoslar (inuitlar) va aleutlar. Ularning ajdodlari Osiyodan kelgan: muzlik davrida okean sathi pasayib, Bering bo'g'ozi o'rnida quruqlik — Beringiya paydo bo'lgan va odamlar hayvon podalari ortidan Amerikaga piyoda o'tib qolgan.

🚶 Beringiya — Osiyodan Amerikaga quruqlik ko'prigi
Surgich bilan vaqtni orqaga qaytaring: muzlik davrida okean sathi pasayib, Bering bo'g'ozi o'rnida quruqlik paydo bo'lgan.
Shimoliy qutb doirasi OSIYO Chukotka AMERIKA Alyaska Kamchatka Chukotka dengizi Bering dengizi Tinch okean Bering bo'g'ozi BERINGIYA 🚶
25 ming yil oldin hozir

Yevropaliklar kelguncha eskimoslar va aleutlar asosan dengiz hayvonlari ovlash va baliqchilik bilan, indeyslar esa ovchilik, terimchilik va dehqonchilik bilan shug'ullanishgan. Meksika va Markaziy Amerikada qadimgi sivilizatsiyalar gullab-yashnagan: mayyalar yozuv, aniq kalendar va ulkan piramida-ibodatxonalar yaratgan, asteklar esa ko'l ichidagi orolda o'z poytaxti — Tenochtitlanni qurgan (hozirgi Mexiko shahri o'rnida). Dunyoga makkajo'xori, pomidor, kakao, qalampir, loviya, qovoq, kungaboqar va kurkani aynan Amerika xalqlari bergan.

Yevropaliklar kelgach

Kolumb kashfiyotidan keyin materikka yevropaliklar ko'chib kela boshladi: Meksika va Markaziy Amerikaga — ispanlar, hozirgi AQSH va Kanadaning sharqiga — inglizlar va fransuzlar. Plantatsiyalarda ishlatish uchun Afrikadan millionlab qullar keltirildi. Tub aholining katta qismi urushlar va yevropaliklar olib kelgan kasalliklar tufayli qirilib ketdi, qolganlari esa ko'pincha noqulay yerlarga — rezervatsiyalarga haydaldi.

Bugun AQSH va Kanada aholisining asosiy qismini Yevropadan ko'chib kelganlar avlodlari tashkil etadi, ular ingliz tilida gaplashadi. Kanadaning Kvebek viloyatida fransuzlar avlodlari yashaydi — u yerda fransuz tili rasmiy. Meksika va Markaziy Amerikada aholining ko'pchiligi — metislar, ular ispan tilida so'zlashadi; Meksika — dunyodagi eng katta ispan tilli mamlakat.

Aholining joylashuvi

Aholi notekis joylashgan. Eng zich hududlar — yevropaliklar dastlab o'rnashgan Atlantika sohili (Boston, Nyu-York, Filadelfiya, Vashington bir-biriga qo'shilib ketgan ulkan shaharlar tizimini — megalopolisni hosil qiladi), Buyuk ko'llar atrofi (Chikago, Toronto, Detroyt), Kaliforniya sohili (Los-Anjeles, San-Fransisko) va Meksika tog'ligi — u yerda dunyodagi eng yirik shaharlardan biri Mexiko joylashgan. Kanadaliklarning aksariyati AQSH chegarasiga yaqin janubiy hududlarda yashaydi. Tundra va tayga bilan qoplangan sovuq shimolda, quruq cho'llar va baland tog'larda aholi juda siyrak.

600 mln
aholisi (Markaziy Amerika bilan)
23 ta
mustaqil davlat
340 mln
AQSH aholisi
1872 yil
birinchi milliy bog' — Yellouston

Inson va tabiat

Inson xo'jalik faoliyati materik tabiatini kuchli o'zgartirdi. Preriyalar haydaldi, o'rmonlar kesildi. XIX asrda o'nlab millionlab bizonlar ovlanib, asr oxiriga kelib ulardan bir necha yuztasigina qoldi. Bir paytlar milliardlab bo'lgan yo'lovchi kaptar butunlay qirib yuborildi: uning oxirgi vakili 1914-yilda hayvonot bog'ida nobud bo'lgan. 1930-yillarda haydalgan preriyalarda kuchli qurg'oqchilik paytida shamol tuproqni uchirib, dahshatli chang bo'ronlari ko'tardi.

Bu achchiq saboqlardan so'ng tabiatni muhofaza qilish qonunlari qabul qilindi. Dunyodagi birinchi milliy bog' — Yellouston 1872-yilda AQSHda tashkil etilgan. Bugun materikda yuzlab milliy bog' va qo'riqxonalar bor; bizonlar ham qo'riqlanib, soni yana yuz minglarga yetdi.

🗺 Shimoliy Amerika: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Kanada Arktika arxipelagi va Grenlandiya Lavrentiy qirligi (Kanada qalqoni) Markaziy va Buyuk tekisliklar Appalachi tog'lari Atlantika va Meksika bo'yi pasttekisliklari Alyaska va Kanada Kordilyerasi Katta Havza va Kolorado platosi Meksika tog'ligi Markaziy Amerika va Antil orollari Arktika orollari Kanada qalqoni Buyuk tekisliklar Appalachi Sohil pasttekisliklari Alyaska–Kanada Kordilyerasi Katta Havza Meksika tog'ligi Markaziy Amerika Yellouston Katta Kanyon Yosemit Sekvoyya Mamont g'ori O'lim vodiysi Everglades Denali Vud-Baffalo Banf El-Viskaino Denali (Makkinli) Qoyali tog'lar Appalachi tog'lari Orisaba Buyuk tekisliklar Markaziy tekisliklar Missisipi pasttekisligi O'lim vodiysi Yuqori ko'l Niagara sharsharasi Katta Kanyon Yellouston Missisipi Makkenzi Grenlandiya Labrador yarimoroli Florida yarimoroli Gudzon qo'ltig'i Meksika qo'ltig'i Shimoliy: 71°58′ sh.k., 94°30′ g'.u. Janubiy: 7°12′ sh.k., 80°53′ g'.u. G'arbiy: 65°36′ sh.k., 168°05′ g'.u. Sharqiy: 52°13′ sh.k., 55°40′ g'.u.
Belgilardan birini bosing.
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Shimoliy Amerikaning tub aholisi kimlar? Javob
Indeyslar, eskimoslar (inuitlar) va aleutlar.
2 Amerikaning ilk aholisi qayerdan va qanday kelgan? Javob
Osiyodan: muzlik davrida okean sathi pasayib, Bering bo'g'ozi o'rnida paydo bo'lgan Beringiya quruqligi orqali.
3 Shimoliy Amerika aholisining asosiy qismini kimlar tashkil etadi? Javob
Yevropadan ko'chib kelganlar va ularning avlodlari; Meksika va Markaziy Amerikada — metislar.
4 Aholi qayerlarda zich joylashgan? Javob
Atlantika sohili, Buyuk ko'llar atrofi, Kaliforniya sohili va Meksika tog'ligida.
5 Inson preriyalar tabiatini qanday o'zgartirdi? Javob
Preriyalar haydaldi, bizonlar deyarli qirib yuborildi, haydalgan yerlarda chang bo'ronlari paydo bo'ldi.
6 Materikda birinchi milliy bog' qachon va qayerda tashkil etilgan? Javob
1872-yilda AQSHda — Yellouston milliy bog'i (bu dunyodagi birinchi milliy bog').

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Amerikaning ilk aholisi qaysi materikdan kelgan?
  2. 2.Arktika sohillarining tub aholisi kimlar?
  3. 3.Kanadaning Kvebek viloyatida qaysi til rasmiy?
  4. 4.Tenochtitlan shahrini qaysi xalq qurgan?
  5. 5.Qaysi ekin Amerikadan butun dunyoga tarqalgan?
  6. 6.Dunyodagi birinchi milliy bog' qaysi?
  7. 7.XIX asrda preriyalarda deyarli qirib yuborilgan hayvon qaysi?