6-sinf geografiya VIII bob. Yevrosiyo ⏱ 3 daqiqa o'qish

O'rta Yevropa

O'rta Yevropa tekisliklari va tog'lari; Alp tog'lari: yoysimon tizim, Monblan, muzliklar, fyon shamoli va qor ko'chkilari; o'rmonli Karpat, poloninalar va pushta; daryolari, iqlimi va tabiati.

O'lkaning yuzi

O'rta Yevropa Britaniya orollaridan Karpat tog'larigacha cho'zilgan. Uning shimolida keng tekisliklar (Shimoliy Germaniya va Polsha pasttekisliklari), o'rtasida qadimgi, yemirilgan past tog'lar (Garts, Shvarsvald, Sudet), janubida esa yosh baland Alp va Karpat tog'lari joylashgan. Atlantika okeani ta'sirida iqlimi mo'tadil dengiz iqlimi: qishi yumshoq, yozi salqin, yog'in yil bo'yi yog'adi. Sharqqa borgan sari iqlim kontinentalroq bo'ladi.

🗺 Yevrosiyo: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Shimoliy Yevropa O'rta Yevropa Janubiy Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq Janubi-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo Janubi-sharqiy Osiyo Shim. Yevropa O'rta Yevropa Jan. Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq J.-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo J.-sharqiy Osiyo Belovej pushchasi Plitvitse ko'llari Vatnayokyudl Astraxan qo'riqxonasi Ilmen Oltoy qo'riqxonasi Barguzin Chatqol Zarafshon Issiqko'l Sagarmatha Kaziranga Volun Taman-Negara Komodo Jomolungma Himolay Tibet tog'ligi Pomir Tyanshan Alp tog'lari Kavkaz Ural tog'lari Klyuchevskaya Sopka Sharqiy Yevropa tekisligi G'arbiy Sibir pasttekisligi O'rta Sibir yassi tog'ligi Turon pasttekisligi Buyuk Xitoy tekisligi Hind-Gang pasttekisligi Arabiston yarimoroli Rub-al-Xoli Gobi Taklamakon O'lik dengiz Kaspiy dengizi Baykal ko'li Orol dengizi Yanszi Ob Yenisey Lena Volga Skandinaviya yarimoroli Hindiston yarimoroli Hindixitoy yarimoroli Yaponiya orollari Oymyakon Cherrapunji Shimoliy: 77°43′ sh.k., 104°18′ sh.u. Janubiy: 1°16′ sh.k., 103°31′ sh.u. G'arbiy: 38°47′ sh.k., 9°30′ g'.u. Sharqiy: 66°05′ sh.k., 169°39′ g'.u.
Belgilardan birini bosing.

Alp tog'lari

Alp — Yevropaning eng baland va eng go'zal tog'lari. Ular yoy shaklida g'arbdan sharqqa ~1200 km ga cho'zilgan va alp burmalanishida — Afrika va Yevrosiyo plitalari to'qnashuvida hosil bo'lgan yosh tog'lardir. Eng baland cho'qqisi — g'arbdagi Monblan (4808 m; fransuzcha «Oq tog'»).

Alpning g'arbiy shamollarga ro'para yonbag'irlariga yiliga 2000–3000 mm gacha yog'in tushadi. Yuqori qismlarini doimiy qor va muzliklar qoplagan: eng kattasi — uzunligi 20 km dan ortiq Alech muzligi. Alp muzliklaridan Reyn, Rona, Po daryolari va Dunayning yirik irmoqlari boshlanadi. Lekin iqlim isishi tufayli Alp muzliklari tez qisqarmoqda: so'nggi 150 yilda ularning maydoni qariyb yarmiga kamaydi.

Alpga xos hodisalar — iliq va quruq tog' shamoli fyon (u qorni bir necha soatda eritib yuborishi mumkin) va xavfli qor ko'chkilari. Tog' etaklarida buk va eman o'rmonlari, yuqorida qoraqarag'ay va pixta o'rmonlari, undan yuqorida alp o'tloqlari — yozgi yaylovlar joylashgan.

Karpat tog'lari

Karpat — O'rta Yevropaning sharqidagi yoysimon tog'lar (uzunligi ~1500 km). Ular G'arbiy, Sharqiy va Janubiy Karpatga bo'linadi. Karpat Alpdan ancha past: o'rtacha balandligi 800–1200 m, eng baland cho'qqisi — Tatra tog'laridagi Gerlaxovski-Shtit (2655 m). Shuning uchun bu yerda muzliklar deyarli yo'q.

Karpatning eng katta boyligi — o'rmonlari: yonbag'irlar buk, eman, zarang va qoraqarag'ay bilan qoplangan, shuning uchun uni «o'rmonli Karpat» deyishadi. Tizmalar ustidagi baland tog' o'tloqlari — poloninalar — yozgi yaylovlar. Karpatda Yevropaning eng yirik qo'ng'ir ayiq, bo'ri va silovsin populyatsiyalaridan biri yashaydi. Tog'larda neft, gaz, ko'mir, tuz konlari bor: Polshadagi 700 yillik Velichka tuz konida yer ostida tuzdan yo'nilgan zallar va ibodatxonalar bor. Karpat etagidagi Vengriya tekisligida qadimgi dasht — pushta saqlanib qolgan.

📊 Iqlim diagrammasi (klimatogramma)
Ustunlar — har oydagi yog'in (mm), qizil chiziq — oyning o'rtacha harorati (°C). Stansiyani tanlang, ikkinchisini solishtirish uchun qo'shing.
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 O'rta Yevropa relyefi qanday? Javob
Shimolda tekisliklar, o'rtasida qadimgi past tog'lar, janubida yosh baland Alp va Karpat tog'lari.
2 Alp tog'larining tabiati qanday omillar ta'sirida shakllangan? Javob
Balandligi, Atlantikadan keladigan nam g'arbiy shamollar, mo'tadil kenglikda joylashgani; natijada ko'p yog'in, muzliklar va balandlik mintaqalari.
3 Alp muzliklaridan qaysi daryolar boshlanadi? Javob
Reyn, Rona, Po va Dunayning yirik irmoqlari.
4 Fyon nima? Javob
Tog'dan pastga tushuvchi iliq va quruq shamol.
5 Nega Karpatni «o'rmonli Karpat» deyishadi? Javob
Uning yonbag'irlari buk, eman, zarang va qoraqarag'ay o'rmonlari bilan qoplangan.
6 Karpatning eng baland cho'qqisi qaysi? Javob
Tatra tog'laridagi Gerlaxovski-Shtit (2655 m).

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.Alpning eng baland cho'qqisi qaysi?
  2. 2.Alp tog'lari qanday hosil bo'lgan?
  3. 3.Tog'dan tushuvchi iliq va quruq shamol qanday ataladi?
  4. 4.«O'rmonli» deb qaysi tog'lar ataladi?
  5. 5.Alpdan boshlanadigan daryo qaysi?
  6. 6.Vengriya tekisligidagi dasht qanday ataladi?
  7. 7.Dunyodagi eng uzun temiryo'l tunneli qayerda?