6-sinf geografiya VIII bob. Yevrosiyo ⏱ 3 daqiqa o'qish

Antropogen tabiat komplekslari va tabiatni muhofaza qilish

Inson o'zgartirgan tabiat komplekslari: dalalar, vohalar, shaharlar, suv omborlari, Niderlandiya polderlari, terrasali sholizorlar; o'rmonlarning kesilishi va Orol fojiasi; Yevrosiyo va O'zbekiston qo'riqxonalari va milliy bog'lari.

Inson yaratgan landshaftlar

Yevrosiyo — insoniyat eng qadimdan yashab kelayotgan materik. Ming yillar davomida inson tabiatni shunchalik o'zgartirdiki, hozir ko'p joylarda tabiiy landshaft deyarli qolmagan. Inson faoliyati natijasida o'zgargan yoki yaratilgan tabiat komplekslari antropogen (yunoncha «antropos» — inson) komplekslar deyiladi: dalalar, bog'lar, vohalar, shaharlar, suv omborlari, kanallar.

  • Sharqiy Yevropa dashtlarining 80 % dan ortig'i haydalgan, o'rnida bug'doy va kungaboqar dalalari.
  • O'rta dengiz sohillaridagi qadimgi o'rmonlar kesilib, o'rnida zaytun, uzum, sitrus bog'lari barpo etilgan.
  • Mesopotamiya, Buyuk Xitoy tekisligi, Hindiston va O'rta Osiyo vohalarida minglab yillardan beri sug'orma dehqonchilik qilinadi.
  • Niderlandiyada odamlar to'g'onlar qurib, dengizdan yer tortib olgan — bu yerlar polderlar deyiladi; mamlakatning qariyb chorak qismi dengiz sathidan past.
  • Xitoy, Indoneziya, Filippin tog'larining yonbag'irlarida zinapoyasimon terrasali sholizorlar yaratilgan.

Achchiq saboqlar

Tabiatga beparvo munosabat og'ir oqibatlarga olib keldi. Ekvatorial o'rmonlar tez kesilmoqda, cho'llar kengaymoqda, tuproqlar sho'rlanmoqda, yirik shaharlarda havo ifloslanmoqda. Bizning o'lkamizdagi eng og'ir misol — Orol dengizi fojiasi. XX asrning o'rtalarida Amudaryo va Sirdaryo suvi paxta dalalarini sug'orishga ko'plab olina boshlandi. Natijada dengizga deyarli suv yetib bormay qoldi, uning maydoni 10 baravardan ko'proq qisqardi. Qurigan dengiz tubida yangi cho'l — Orolqum paydo bo'ldi: undan ko'tarilgan tuz va changli bo'ronlar odamlar sog'lig'i va dalalarga zarar yetkazmoqda.

🏜 Orol dengizi: yo'qolayotgan dengiz
Surgichni suring va Orol dengizi 60 yil ichida qanday o'zgarganini kuzating. (Sxematik tasvir, maydonlar taxminiy.)
Sirdaryo Amudaryo - - - 1960-yilgi qirg'oq Mo'ynoq
1960
19601990200020102020

Hozir Orol bo'yini qutqarish uchun katta ishlar olib borilmoqda: qurigan tubida millionlab saksovul va boshqa cho'l o'simliklari ekilib, «yashil qoplama» yaratilmoqda, Kichik Orolga suv qaytarildi.

Tabiatni asrash

Noyob tabiatni saqlash uchun Yevrosiyoda ko'plab qo'riqxonalar va milliy bog'lar tashkil etilgan: Yevropada Belovej pushchasi (bu yerda Yevropa bizoni — zubr saqlab qolingan), Volga deltasidagi Astraxan qo'riqxonasi, Uraldagi Ilmen («minerallar muzeyi»), Baykal bo'yidagi Barguzin, Malayziyadagi Taman-Negara va boshqalar. O'zbekistonda Chatqol (1947), Zarafshon, Zomin, Hisor, Nurota va boshqa qo'riqxonalar bor.

🗺 Yevrosiyo: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Shimoliy Yevropa O'rta Yevropa Janubiy Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq Janubi-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo Janubi-sharqiy Osiyo Shim. Yevropa O'rta Yevropa Jan. Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq J.-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo J.-sharqiy Osiyo Belovej pushchasi Plitvitse ko'llari Vatnayokyudl Astraxan qo'riqxonasi Ilmen Oltoy qo'riqxonasi Barguzin Chatqol Zarafshon Issiqko'l Sagarmatha Kaziranga Volun Taman-Negara Komodo Jomolungma Himolay Tibet tog'ligi Pomir Tyanshan Alp tog'lari Kavkaz Ural tog'lari Klyuchevskaya Sopka Sharqiy Yevropa tekisligi G'arbiy Sibir pasttekisligi O'rta Sibir yassi tog'ligi Turon pasttekisligi Buyuk Xitoy tekisligi Hind-Gang pasttekisligi Arabiston yarimoroli Rub-al-Xoli Gobi Taklamakon O'lik dengiz Kaspiy dengizi Baykal ko'li Orol dengizi Yanszi Ob Yenisey Lena Volga Skandinaviya yarimoroli Hindiston yarimoroli Hindixitoy yarimoroli Yaponiya orollari Oymyakon Cherrapunji Shimoliy: 77°43′ sh.k., 104°18′ sh.u. Janubiy: 1°16′ sh.k., 103°31′ sh.u. G'arbiy: 38°47′ sh.k., 9°30′ g'.u. Sharqiy: 66°05′ sh.k., 169°39′ g'.u.
Belgilardan birini bosing.
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Antropogen tabiat komplekslari nima? Javob
Inson faoliyati natijasida o'zgargan yoki yaratilgan tabiat komplekslari: dalalar, bog'lar, shaharlar, suv omborlari, kanallar.
2 Polderlar nima va ular qayerda ko'p? Javob
To'g'onlar bilan dengizdan tortib olingan yerlar; Niderlandiyada.
3 Orol dengizi fojiasining sababi nima? Javob
Amudaryo va Sirdaryo suvining sug'orishga haddan tashqari ko'p olinishi.
4 Orol qurishi qanday oqibatlarga olib keldi? Javob
Dengiz maydoni 10 baravardan ko'p qisqardi, Orolqum cho'li paydo bo'ldi, tuzli chang bo'ronlari odamlar sog'lig'iga va dalalarga zarar yetkazmoqda.
5 Qo'riqxona va milliy bog'lar qanday maqsadda tashkil etiladi? Javob
Noyob tabiat komplekslari, o'simlik va hayvonlar, tabiat yodgorliklarini asrab, kelajak avlodga yetkazish uchun.
6 O'zbekistonda qanday qo'riqxonalar bor? Javob
Chatqol, Zarafshon, Zomin, Hisor, Nurota va boshqalar.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.«Antropogen» so'zi nimani bildiradi?
  2. 2.Dengizdan tortib olingan yerlar qanday ataladi?
  3. 3.Orol dengizi qurishining asosiy sababi nima?
  4. 4.Qurigan Orol tubida qanday cho'l paydo bo'ldi?
  5. 5.Belovej pushchasida qaysi hayvon saqlab qolingan?
  6. 6.O'zbekistonning birinchi qo'riqxonalaridan biri — Chatqol qachon tashkil etilgan?
  7. 7.Tog' yonbag'irlaridagi zinapoyasimon dalalar qanday ataladi?