Shimoliy Amerikaning tabiat zonalari va balandlik mintaqalari

Kenglik va meridian bo'ylab joylashgan tabiat zonalari: arktika cho'llari, tundra, tayga, aralash va keng bargli o'rmonlar, preriyalar, cho'llar, savanna va nam o'rmonlar; ularning o'simlik va hayvonlari; Kordilyeraning balandlik mintaqalari.

Zonalar qanday joylashgan?

Shimoliy Amerikada tabiat zonalarining joylashuvi o'ziga xos. Buyuk ko'llardan shimolda ular, odatdagidek, kenglik bo'ylab — g'arbdan sharqqa cho'zilgan. Janubda esa zonalar deyarli meridian bo'ylab — shimoldan janubga cho'zilgan va sharqdan g'arbga qarab almashinadi. Sababi — yog'in miqdori: u Atlantika okeanidan uzoqlashib, Kordilyeraga yaqinlashgan sari kamayib boradi. Shuning uchun sharqdagi o'rmonlar g'arbga tomon o'rmon-dashtlar, dashtlar va chalacho'llar bilan almashadi.

🌿 Shimoliy Amerika: tabiat zonalari

Mintaqani xaritada yoki ro'yxatdan tanlang. E'tibor bering: Buyuk ko'llardan shimolda tabiat zonalari kenglik bo'yicha, janubda esa deyarli meridian bo'ylab — sharqdan g'arbga, okeandan uzoqlashgan sari almashinadi. (Chegaralar sxematik.)

Mintaqani tanlang.

Sovuq shimol

Arktika cho'llari Grenlandiya va Kanada Arktika arxipelagini egallaydi: muzliklar, qor va toshloq yerlar. Qishda −35 °C dan sovuq, yozda +5 °C dan oshmaydi. Faqat mox va lishayniklar o'sadi. Hayvonlari: oq ayiq, morj, tyulen, oq boyqush. Qo'yho'kiz — muzlik davridan saqlanib qolgan uzun junli hayvon — tabiiy holda faqat Shimoliy Amerika va Grenlandiya tundralarida yashaydi.

Tundra va o'rmon-tundra sharqda, sovuq Labrador oqimi ta'sirida, janubga 53° sh.k. gacha tushadi, g'arbda esa shimolroqda joylashgan. Botqoq va tundra-gley tuproqlarda mox, lishaynik, pakana qayin va tol o'sadi. Bu yerda shimol bug'usi — karibu podalari, lemminglar, qutb tulkisi, qutb bo'risi, oq kaklik yashaydi.

O'rmonlar

Tayga — Alyaskadan Labradorgacha cho'zilgan ulkan ignabargli o'rmonlar: qora va oq qoraqarag'ay, balzam pixtasi, Amerika tilog'ochi, qarag'ay. Tuproqlari podzol va botqoq tuproqlar. Hayvonlari: los, qora ayiq va qo'ng'ir ayiq — grizli, bo'ri, Kanada silovsini, qunduz (bobr), jayra. Tinch okean sohilidagi juda sernam o'rmonlarda Duglas pixtasi, sitka qoraqarag'ayi, qizil kedr o'sadi; ularning bo'yi 80–100 m ga yetadi.

Aralash va keng bargli o'rmonlar Buyuk ko'llar atrofi va Appalachi tog'larida joylashgan. Sur va qo'ng'ir o'rmon tuproqlarida eman, buk, kashtan, Amerika yong'og'i va turli zaranglar o'sadi. Qand zarangi shirasidan mashhur zarang siropi tayyorlanadi, zarang bargi esa Kanada bayrog'iga tushirilgan. Hayvonlari: oqdum (Virgin) bug'usi, yenot, skuns, opossum, burunduq, yovvoyi kurka.

Janubi-sharqda — nam subtropik o'rmonlar: doim yashil eman, magnoliya, palmalar, botqoqli sarv o'rmonlari. Florida botqoqliklarida alligatorlar yashaydi.

Preriyalar

Markaziy tekisliklarda o'rmon-dashtlar va dashtlar — preriyalar joylashgan. Qora va kashtan tuproqlarda chalov, betaga, bizon o'ti o'sadi; sernamroq sharqiy qismida o'tlarning bo'yi 1,5–2 m ga yetgan. Bir paytlar preriyalarda o'n millionlab bizonlar o'tlab yurgan. Hozir esa unumdor preriyalarning deyarli hammasi haydalib, bug'doy va makkajo'xori dalalariga aylantirilgan. Hayvonlari: bizon, vilorog antilopa, kayot, dasht itlari (yumronqoziqlar), oqbosh burgut.

Cho'llar va janubiy zonalar

Chalacho'l va cho'llar Katta Havza, Kolorado platosi va Meksika tog'ligining shimolini egallaydi. Qo'ng'ir va bo'z tuproqlarda shuvoq, yukka, kaktuslar o'sadi. Eng mashhuri — bo'yi 12 m gacha yetadigan karnegiya (saguaro) kaktusi: uning tanasi yomg'irdan keyin yuzlab litr suvni to'plab oladi. Bu yerda shaqildoq ilonlar, zaharli kaltakesak — gila, kemiruvchilar yashaydi.

Meksikaning janubida savannalar va siyrak o'rmonlar, Markaziy Amerika va Karib orollarida tropik nam (musson) o'rmonlar o'sadi. Ularda yaguar, tapir, maymunlar, to'tiqushlar, iguanalar, timsohlar yashaydi.

⛰ Balandlik mintaqalari: tog'larda tabiat qanday almashadi?

Tog'ga ko'tarilgan sari harorat pasayadi (har 1 km da ~6 °C) va tabiat xuddi ekvatordan qutbga yurgandek almashadi. Tog'ni yoki mintaqani bosing va solishtiring: ekvatorga yaqin va baland tog'larda mintaqalar ko'proq.

Balandlik mintaqalari

Kordilyera va Appalachi tog'larida tabiat balandlik bo'yicha almashinadi. Tog' etaklarida dasht yoki o'rmonlar, yuqoriroqda ignabargli o'rmonlar (qarag'ay, qoraqarag'ay, pixta), undan yuqorida tog' o'tloqlari va tog' tundrasi, cho'qqilarda — qor va muzliklar. Syerra-Nevada yonbag'irlarida mashhur ulkan sekvoyyalar o'sadi. Tog'larda qor echkisi, tog' qo'yi, puma, grizli yashaydi, Kaliforniya tog'larida esa noyob Kaliforniya kondori saqlanib qolgan.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Shimoliy Amerikada tabiat zonalari qanday joylashgan? Javob

Buyuk ko'llardan shimolda kenglik bo'ylab, janubda deyarli meridian bo'ylab — sharqdan g'arbga qarab almashinadi.

2 Nega materik markazida zonalar meridian bo'ylab almashinadi? Javob

Atlantika okeanidan uzoqlashib, Kordilyeraga yaqinlashgan sari yog'in kamayib boradi.

3 Arktika cho'llarida qanday hayvonlar yashaydi? Javob

Oq ayiq, morj, tyulen, qo'yho'kiz, oq boyqush.

4 Preriyalar qayerda va ular hozir qanday holatda? Javob

Markaziy tekisliklarda; ularning deyarli hammasi haydalib, bug'doy va makkajo'xori dalalariga aylantirilgan.

5 Shimoliy Amerika cho'llarining o'ziga xos o'simliklari qaysilar? Javob

Shuvoq, yukka, kaktuslar, ayniqsa ulkan karnegiya (saguaro) kaktusi.

6 Kordilyerada qanday balandlik mintaqalari bor? Javob

Etakda dasht yoki o'rmonlar, yuqorida ignabargli o'rmonlar, tog' o'tloqlari va tog' tundrasi, cho'qqilarda qor va muzliklar.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Buyuk ko'llardan janubda tabiat zonalari qanday cho'zilgan?
2.Qo'yho'kiz qaysi zonada yashaydi?
3.Shimoliy Amerikaning dashtlari qanday ataladi?
4.Kanada bayrog'ida qaysi daraxtning bargi tasvirlangan?
5.Bir paytlar preriyalarda millionlab qaysi hayvon o'tlab yurgan?
6.Karnegiya (saguaro) qanday o'simlik?
7.Dunyodagi eng baland daraxt qaysi?