6-sinf geografiya VIII bob. Yevrosiyo ⏱ 3 daqiqa o'qish

G'arbiy va Sharqiy Sibir

G'arbiy Sibir pasttekisligi: botqoqliklar, Ob va Irtish, neft va gaz; Sharqiy Sibir: qadimgi platforma, O'rta Sibir yassi tog'ligi, keskin kontinental iqlim va sovuq qutbi, Yenisey, Lena, Baykal; abadiy muzloq va unda yashash.

G'arbiy Sibir

G'arbiy Sibir pasttekisligi Ural tog'lari bilan Yenisey daryosi orasida joylashgan: u shimoldan janubga ~2500 km, g'arbdan sharqqa ~1900 km ga cho'zilgan. Bu — dunyodagi eng tekis va eng katta pasttekisliklardan biri: uning balandligi deyarli hamma joyda 200 m dan past, yuzasi shimolga juda sekin nishablangan. Shuning uchun daryolar sekin oqadi, suv yaxshi oqib ketmaydi va o'lkaning katta qismini botqoqliklar egallaydi. Vasyugan botqog'i — dunyodagi eng katta botqoqliklardan biri.

Pasttekislik paleozoyda hosil bo'lgan plita ustida joylashgan, ustini qalin cho'kindi jinslar qoplagan. Ularda dunyodagi eng yirik neft va gaz konlari (Samotlor, Urengoy) bor. Iqlimi kontinental: qishda arktika havosi kirib keladi (yanvarda −20…−30 °C), yozi iliq (iyulda +15…+22 °C), yog'in 400–550 mm. Deyarli barcha daryolar — Ob, Irtish, Taz, Pur — Shimoliy Muz okeaniga quyiladi.

Shimolda tundra, o'rtada botqoqli tayga, janubda unumdor qora tuproqli o'rmon-dasht va dashtlar joylashgan. Hayvonlardan shimol bug'usi, lemming, qutb tulkisi, rosomaxa, los, sobol yashaydi.

🗺 Yevrosiyo: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Shimoliy Yevropa O'rta Yevropa Janubiy Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq Janubi-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo Janubi-sharqiy Osiyo Shim. Yevropa O'rta Yevropa Jan. Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq J.-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo J.-sharqiy Osiyo Belovej pushchasi Plitvitse ko'llari Vatnayokyudl Astraxan qo'riqxonasi Ilmen Oltoy qo'riqxonasi Barguzin Chatqol Zarafshon Issiqko'l Sagarmatha Kaziranga Volun Taman-Negara Komodo Jomolungma Himolay Tibet tog'ligi Pomir Tyanshan Alp tog'lari Kavkaz Ural tog'lari Klyuchevskaya Sopka Sharqiy Yevropa tekisligi G'arbiy Sibir pasttekisligi O'rta Sibir yassi tog'ligi Turon pasttekisligi Buyuk Xitoy tekisligi Hind-Gang pasttekisligi Arabiston yarimoroli Rub-al-Xoli Gobi Taklamakon O'lik dengiz Kaspiy dengizi Baykal ko'li Orol dengizi Yanszi Ob Yenisey Lena Volga Skandinaviya yarimoroli Hindiston yarimoroli Hindixitoy yarimoroli Yaponiya orollari Oymyakon Cherrapunji Shimoliy: 77°43′ sh.k., 104°18′ sh.u. Janubiy: 1°16′ sh.k., 103°31′ sh.u. G'arbiy: 38°47′ sh.k., 9°30′ g'.u. Sharqiy: 66°05′ sh.k., 169°39′ g'.u.
Belgilardan birini bosing.

Sharqiy Sibir

Sharqiy Sibir Yenisey daryosidan Kolima vodiysigacha cho'zilgan. Uning asosida juda qadimgi — arxey erasida hosil bo'lgan mustahkam Sibir platformasi yotadi. Relyefi asosan baland tekislik va yassi tog'liklardan iborat: markazni O'rta Sibir yassi tog'ligi (balandligi 500–700 m) egallaydi, uning shimoli-g'arbida Putorana tog'lari (1701 m) ko'tarilgan. Daryolar yassi tog'likni chuqur daralar bilan o'yib yuborgan. Bu yerda olmos (Yoqutiston), oltin, ko'mir, rangli metallar qazib olinadi.

Sharqiy Sibir arktika, subarktika va mo'tadil mintaqalarda joylashgan. Uning iqlimi G'arbiy Sibirnikidan keskin kontinentalligi bilan farq qiladi: qishda Osiyo antitsikloni markazida havo ochiq, shamolsiz va qahraton sovuq (−40 °C dan past), yozi esa issiq bo'lishi mumkin. Shimoliy yarimsharning sovuq qutbi — Oymyakon va Verxoyansk shu yerda.

O'lka daryolarga boy: Yenisey — Rossiyaning eng sersuv daryosi, Lena to'liq abadiy muzloq yerlardan oqib o'tadi, Aldan, Vilyuy, Kolima, Xatanga. Janubida dunyodagi eng chuqur ko'l — Baykal joylashgan. O'simliklardan sovuqqa chidamli, qishda bargini to'kadigan tilog'och, Sibir kedri, qoraqarag'ay, shimolda mox va lishaynik; hayvonlardan oq ayiq, qutb tulkisi, bo'ri, sobol, shimol bug'usi yashaydi.

Abadiy muzloq ustida hayot

Sibirning katta qismida yer abadiy muzloq: yozda faqat ustki qatlam eriydi. Bu yerda uy, yo'l va quvurlar qurish oson emas — muzloqni eritib yubormaslik kerak.

🧊 Abadiy muzloq — Sibir tuprog'i ostida
Oyni tanlang: yozda tuproqning qancha qismi eriydi? Uyni qanday qurish kerak? Iqlim isisa nima bo'ladi?
☀ faol qatlam (yozda eriydi) abadiy muzloq — doim 0 °C dan sovuq (Yoqutistonda qalinligi 1500 m gacha)
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 G'arbiy Sibirda qanday havo massalari hukmronlik qiladi? Javob
Qishda sovuq arktika havosi, yozda mo'tadil havo massalari.
2 Nega G'arbiy Sibirda botqoqliklar ko'p? Javob
Yuzasi juda tekis va past, nishabi kichik — suv oqib ketmaydi, daryolar sekin oqadi.
3 G'arbiy Sibirning asosiy boyligi nima? Javob
Neft va gaz (Samotlor, Urengoy konlari).
4 Sharqiy Sibir qanday iqlim mintaqalarida joylashgan? Javob
Arktika, subarktika va mo'tadil mintaqalarda; iqlimi keskin kontinental.
5 Ko'p yillik muzloq yerlar o'lkaning qaysi qismida uchraydi? Javob
Sharqiy Sibirning deyarli hamma joyida va G'arbiy Sibirning shimolida.
6 Sharqiy Sibirning yirik daryolari qaysilar? Javob
Yenisey, Lena, Aldan, Vilyuy, Kolima, Xatanga.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.G'arbiy va Sharqiy Sibir orasidagi chegara qaysi daryo bo'ylab o'tadi?
  2. 2.G'arbiy Sibirning asosiy foydali qazilmasi qaysi?
  3. 3.Dunyodagi eng katta botqoqliklardan biri qaysi?
  4. 4.Sharqiy Sibirning markazida qanday relyef shakli bor?
  5. 5.Rossiyaning eng sersuv daryosi qaysi?
  6. 6.Sovuqqa chidamli, qishda ignasini to'kadigan daraxt qaysi?
  7. 7.Abadiy muzloqda uylar nima ustiga quriladi?