Shimoliy Amerikaning tabiiy geografik o'lkalari

Tekislikli Sharq va Kordilyerali G'arb; Arktika orollari, Kanada qalqoni, Buyuk tekisliklar, Appalachi, Alyaska va Kanada Kordilyerasi, Katta Havza va Kolorado platosi, Meksika tog'ligi, Markaziy Amerika; Katta Kanyon — Yer tarixining ochiq kitobi.

Ikki katta o'lka

Shimoliy Amerika tabiati ikkita yirik qismga bo'linadi: Tekislikli Sharq va Kordilyerali G'arb. Ular o'z navbatida relyefi, iqlimi, o'simlik va hayvonot olami bilan farq qiladigan kichikroq tabiiy geografik o'lkalarga ajratiladi.

🗺 Shimoliy Amerika: materik pasporti

Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.

Belgilardan birini bosing.

Tekislikli Sharq

Kanada Arktika arxipelagi va Grenlandiya — muzliklar va arktika cho'llari o'lkasi.
Lavrentiy qirligi (Kanada qalqoni) — qadimgi kristall jinslardan tuzilgan, muzliklar silliqlab ketgan qirlar. Bu yerda minglab ko'llar, tayga va tundra bor; temir, nikel, oltin, uran qazib olinadi.
Markaziy va Buyuk tekisliklar — unumdor qora tuproqli preriyalar, hozir «Amerikaning non savati».
Appalachi tog'lari — keksa, yemirilgan tog'lar: keng bargli o'rmonlar, toshko'mir konlari.
Sohil pasttekisliklari — Atlantika va Meksika qo'ltig'i bo'yi, Missisipi deltasi va Florida botqoqliklari.

Alyaska va Kanada Kordilyerasi

Alyaska tog'lari bir necha parallel tizmalardan iborat, ular bir-biridan chuqur vodiylar bilan ajralib turadi. Materikning eng baland cho'qqisi — Denali (6190 m) shu yerda. Alyaska yarimoroli va Aleut orollarida o'nlab harakatdagi vulqonlar bor, kuchli zilzilalar bo'lib turadi: 1964-yildagi Alyaska zilzilasi (magnitudasi 9,2) — Shimoliy Amerikada asboblar bilan o'lchangan eng kuchli zilzila.

Bu tog'lardan oltin, mis, kumush, toshko'mir, Alyaskaning shimolidan esa neft qazib olinadi. G'arbiy sohilga Tinch okeandan mo'l yog'in tushadi: bu yerda zich ignabargli o'rmonlar va ulkan muzliklar bor. Ichki yassi tog'liklarda iqlim quruq va sovuqroq — tog' tundrasi tarqalgan. Tundrada karibu, qutb tulkisi, lemminglar, o'rmonlarda los, grizli, tog' qo'yi va qor echkisi yashaydi.

Katta Havza va Kolorado platosi

Syerra-Nevada va Qoyali tog'lar orasidagi Katta Havza — past tog' tizmalari, so'ngan vulqonlar va berk botiqlar o'lkasi. G'arbdagi baland tog'lar Tinch okean havosini to'sib qolgani uchun bu yerda iqlim juda quruq. Eng chuqur botiq — O'lim vodiysi (−86 m): u Shimoliy Amerikaning eng past, eng issiq va eng quruq joyi, yiliga atigi ~60 mm yog'in tushadi. Cho'l va chalacho'llarda shuvoq, butalar, sho'ralar o'sadi; kayot, quyonlar, kaltakesak va ilonlar yashaydi.

Sharqroqdagi Kolorado platosi — balandligi 1500–3000 m bo'lgan, gorizontal yotgan cho'kindi jinslardan tuzilgan yassi tog'lik. Daryolar uni chuqur kanyonlar bilan kesib o'tgan, shamol va suv esa g'aroyib «stol tog'lar», qoya ustunlari va tabiiy tosh arkalarni yo'nib chiqqan. Eng mashhuri — Katta Kanyon.

🏜 Katta Kanyon — Yer tarixining ochiq kitobi

Surgichni suring: Kolorado daryosi kanyonni qanday o'ygan? Qatlamni bosing — u qachon va qanday sharoitda hosil bo'lgan?

6 mln yil oldin hozir

Qatlamlar yuqoridan pastga qarab qadimiylashib boradi: eng yuqoridagi Kaibab ohaktoshi ~270 mln yil oldin, eng pastdagi Vishnu jinslari esa ~1,75 mlrd yil oldin hosil bo'lgan. Kanyon devorlari — tosh sahifalardan iborat ulkan kitob!

Janubiy o'lkalar

Meksika tog'ligi — ikki Syerra-Madre tizmasi orasidagi baland tog'lik: shimolida cho'llar va kaktuslar, janubida vulqonlar (Orisaba — 5636 m, Popokatepetl) va savannalar. Markaziy Amerika va Antil orollari — tor quruqlik va orollar: tropik nam o'rmonlar, vulqonlar, Karib dengizidan keladigan kuchli dovullar.

🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Shimoliy Amerika qanday ikki yirik qismga bo'linadi? Javob

Tekislikli Sharq va Kordilyerali G'arb.

2 Tabiiy geografik o'lkalarni ajratishda nimalarga asoslaniladi? Javob

Relyef, iqlim, ichki suvlar, tuproq, o'simlik va hayvonot olamining o'xshashligiga.

3 Alyaska va Kanada Kordilyerasining o'ziga xosligi nimada? Javob

Parallel tizmalar, materikning eng baland cho'qqisi Denali, vulqonlar va kuchli zilzilalar, muzliklar, g'arbiy sohilda sernam ignabargli o'rmonlar.

4 Shimoliy Amerikaning eng past joyi nima deb ataladi? Javob

O'lim vodiysi (−86 m), Katta Havzada.

5 Nega Katta Havzada iqlim quruq? Javob

G'arbdagi baland tog'lar Tinch okeandan keladigan nam havoni to'sib qoladi.

6 Katta Kanyon qatlamlari nimani ko'rsatadi? Javob

Yer tarixini: pastdagi qatlamlar qadimiyroq; qatlamlardan o'tmishda u yerda dengiz, cho'l yoki botqoqlik bo'lganini bilish mumkin.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7

1.Denali cho'qqisi qaysi o'lkada joylashgan?
2.O'lim vodiysi qaysi o'lkada?
3.Katta Kanyonni qaysi daryo o'ygan?
4.Gorizontal yotgan cho'kindi qatlamlarning qaysi biri eng qadimgi?
5.Kanada qalqoni qanday jinslardan tuzilgan?
6.1964-yilda Shimoliy Amerikada o'lchangan eng kuchli zilzila qayerda bo'lgan?
7.«Amerikaning non savati» deb qaysi o'lka ataladi?