6-sinf geografiya VIII bob. Yevrosiyo ⏱ 4 daqiqa o'qish

Janubiy Osiyo

Himolay — «qorlar makoni», Jomolungma va uning zabt etilishi; Hind-Gang pasttekisligi va Gang–Braxmaputra deltasi; Hindiston yarimoroli va Dekan; subekvatorial musson iqlimi, Tar cho'li; o'simlik va hayvonlari.

Uch xil tabiat

Janubiy Osiyo Yevrosiyoning janubida joylashgan va tabiati bir-biridan tubdan farq qiladigan uch qismdan iborat: eng baland Himolay tog'lari, allyuvial yotqiziqlardan hosil bo'lgan Hind-Gang pasttekisligi va qadimgi yassi tog'lik — Hindiston yarimoroli.

🗺 Yevrosiyo: materik pasporti
Xaritadagi belgini yoki pastdagi nomni bosing. «Chekka nuqtalar» — materikning eng shimoliy, janubiy, g'arbiy va sharqiy nuqtalari koordinatalari bilan.
Ekvator Shimoliy tropik Janubiy tropik Shimoliy qutb doirasi Janubiy qutb doirasi Shimoliy Yevropa O'rta Yevropa Janubiy Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq Janubi-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo Janubi-sharqiy Osiyo Shim. Yevropa O'rta Yevropa Jan. Yevropa Sharqiy Yevropa G'arbiy Sibir Sharqiy Sibir Uzoq Sharq J.-g'arbiy Osiyo Old Osiyo O'rta Osiyo Markaziy Osiyo Sharqiy Osiyo Janubiy Osiyo J.-sharqiy Osiyo Belovej pushchasi Plitvitse ko'llari Vatnayokyudl Astraxan qo'riqxonasi Ilmen Oltoy qo'riqxonasi Barguzin Chatqol Zarafshon Issiqko'l Sagarmatha Kaziranga Volun Taman-Negara Komodo Jomolungma Himolay Tibet tog'ligi Pomir Tyanshan Alp tog'lari Kavkaz Ural tog'lari Klyuchevskaya Sopka Sharqiy Yevropa tekisligi G'arbiy Sibir pasttekisligi O'rta Sibir yassi tog'ligi Turon pasttekisligi Buyuk Xitoy tekisligi Hind-Gang pasttekisligi Arabiston yarimoroli Rub-al-Xoli Gobi Taklamakon O'lik dengiz Kaspiy dengizi Baykal ko'li Orol dengizi Yanszi Ob Yenisey Lena Volga Skandinaviya yarimoroli Hindiston yarimoroli Hindixitoy yarimoroli Yaponiya orollari Oymyakon Cherrapunji Shimoliy: 77°43′ sh.k., 104°18′ sh.u. Janubiy: 1°16′ sh.k., 103°31′ sh.u. G'arbiy: 38°47′ sh.k., 9°30′ g'.u. Sharqiy: 66°05′ sh.k., 169°39′ g'.u.
Belgilardan birini bosing.

Himolay — «qorlar makoni»

Himolay nomi qadimgi sanskrit tilida «qorlar makoni» degan ma'noni bildiradi. U Tibet tog'ligi va Hind-Gang pasttekisligi oralig'ida ~2400 km ga cho'zilgan, eni 200–300 km. Dunyodagi 8000 m dan baland 14 ta cho'qqidan 10 tasi Himolayda (qolgan 4 tasi qo'shni Qoraqurumda). Eng balandi — Jomolungma (Everest, 8849 m). Himolay yosh tog'lar: Hindiston plitasi hamon shimolga siljib, tog'lar ko'tarilmoqda, shuning uchun bu yerda kuchli zilzilalar bo'lib turadi.

Musson shamollari Himolayning janubiy yonbag'irlariga juda ko'p yog'in keltiradi. Shuning uchun bu yerda balandlik mintaqalari juda ko'p: etakdagi botqoqli terayalardan tortib doim yashil o'rmonlar, butazor va baland tog' o'tloqlari, doimiy qor va muzliklargacha. Himolayda Himolay qora ayig'i, qor qoploni, qizil panda, yovvoyi yaklar yashaydi.

⛰ Balandlik mintaqalari: tog'larda tabiat qanday almashadi?
Tog'ga ko'tarilgan sari harorat pasayadi (har 1 km da ~6 °C) va tabiat xuddi ekvatordan qutbga yurgandek almashadi. Tog'ni yoki mintaqani bosing va solishtiring: ekvatorga yaqin va baland tog'larda mintaqalar ko'proq.
0 2000 4000 6000 8000 m Savanna va ekinzorlar Sernam tog' o'rmonlari Butazor va baland o'tloqlar Tog' cho'li Qor va muzliklar Kilimanjaro 3° j.k. 5 ta mintaqa «Issiq yer»: sernam o'rmonlar «Mo'tadil yer» «Sovuq yer»: bulut o'rmonlari Paramo — baland tog' o'tloqlari Qor va muzliklar And 1° j.k. 5 ta mintaqa Keng bargli o'rmonlar Ignabargli o'rmonlar Subalp o'tloqlari Alp o'tloqlari Qor va muzliklar Alp 46° sh.k. 5 ta mintaqa Sernam tropik o'rmonlar (jungli) Doim yashil subtropik o'rmonlar Keng bargli va aralash o'rmonlar Ignabargli o'rmonlar Butazor va alp o'tloqlari Qor va muzliklar Himolay 28° sh.k. 6 ta mintaqa Cho'l (tog' oldi tekisligi) Adirlar Tog' o'rmonlari va butazorlar Yaylovlar (subalp va alp) Qor va muzliklar Tyanshan 41° sh.k. 5 ta mintaqa Dasht (preriya) Qarag'ay o'rmonlari Qoraqarag'ay-pixta o'rmonlari Tog' tundrasi Qoya va qor dog'lari Qoyali 39° sh.k. 5 ta mintaqa - - - qor chizig'i

Hind-Gang pasttekisligi

Himolaydan janubda uzunligi ~3000 km li Hind-Gang pasttekisligi joylashgan. U tog' oldi bukilmasida hosil bo'lgan va tog'lardan yuvilib tushgan jinslar bilan to'lib borgan. Bu — dunyodagi eng zich aholili hududlardan biri. Gang va Braxmaputra birgalikda dunyodagi eng katta deltani hosil qiladi; uning mangr o'rmonlarida bengal yo'lbarsi yashaydi.

Pasttekislikning iqlimi turlicha: Gang vodiysida subekvatorial musson iqlimi — quyi oqimida yiliga 2500 mm gacha yog'in yog'adi, kuchli jalalar va toshqinlar bo'ladi. Hind daryosidan sharqda esa iqlim quruq: Tar cho'lida yiliga atigi 100–150 mm yog'in tushadi.

Hindiston yarimoroli

Hindiston yarimorolining asosi — qadimgi Hindiston platformasi: uning katta qismini Dekan yassi tog'ligi egallaydi. Uning g'arbi va sharqi bo'ylab G'arbiy va Sharqiy Gat tog'lari cho'zilgan; eng baland nuqtasi — janubdagi Anaymudi tog'i (2695 m). Yarimorolda temir va marganets rudalari, ko'mir, oltin, olmos konlari bor.

Iqlimi — subekvatorial musson iqlimi. Eng issiq payt — musson boshlanishidan oldingi may–iyun oylari: harorat +40 °C dan oshadi. Iyun boshida musson keladi va to'rt oy davomida kuchli yomg'irlar yog'adi — yilning eng muhim voqeasi! G'arbiy Gat tog'larida doim yashil nam tropik o'rmonlar, yarimorolning markazida savanna va siyrak o'rmonlar (tik, sal), daryo deltalarida mangr o'rmonlari o'sadi. Hind fili, bengal yo'lbarsi, bir shoxli karkidon, tovus, kobra, maymunlar yashaydi.

📊 Iqlim diagrammasi (klimatogramma)
Ustunlar — har oydagi yog'in (mm), qizil chiziq — oyning o'rtacha harorati (°C). Stansiyani tanlang, ikkinchisini solishtirish uchun qo'shing.
🔑 Tayanch tushunchalar

❓ Savol va topshiriqlar

Avval o'zingiz javob bering, so'ng tekshiring.

1 Janubiy Osiyo qanday uch qismdan iborat? Javob
Himolay tog'lari, Hind-Gang pasttekisligi va Hindiston yarimoroli.
2 Himolay nomi nimani bildiradi va u qanday tog'lar? Javob
«Qorlar makoni»; yosh, hozir ham ko'tarilayotgan dunyodagi eng baland tog'lar.
3 Jomolungmaga birinchi bo'lib kim chiqqan? Javob
1953-yilda sherpa Tenzing Norgey va yangizelandiyalik Edmund Xillari.
4 Janubiy Osiyo hududida qanday iqlim mintaqalari bor? Javob
Asosan subekvatorial (musson), Hind havzasida tropik (quruq), Himolayda balandlik iqlim mintaqalari.
5 Janubiy Osiyo tabiatining xilma-xil bo'lishiga qanday omillar ta'sir etadi? Javob
Relyefning keskin farqlari (eng baland tog'lar va pasttekisliklar) va musson shamollari.
6 Hindiston yarimorolida qanday o'simlik va hayvonlar bor? Javob
Nam tropik o'rmonlar, savannalar, tik va sal o'rmonlari, mangrlar; fil, yo'lbars, karkidon, tovus, kobra, maymunlar.

✅ O'zingizni sinang

7 ta savol · javobni bosing — darhol tekshiriladi

Ball: 0 / 7
  1. 1.«Himolay» so'zi nimani bildiradi?
  2. 2.8000 m dan baland cho'qqilarning nechtasi Himolayda?
  3. 3.Jomolungmaga birinchi chiqqanlardan biri — sherpa kim?
  4. 4.Dunyodagi eng katta deltani qaysi daryolar hosil qiladi?
  5. 5.Hindiston yarimorolidagi yassi tog'lik qanday ataladi?
  6. 6.Hindistonda eng issiq oylar qaysilar?
  7. 7.Hind daryosidan sharqdagi quruq cho'l qaysi?